پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

مشروعیت هبه به حمل از منظر مذاهب فقهی و قوانین کشورهای منتخب اسلامی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
در فقه اسلامی، از التزام به‌نفع حمل سخن گفته‌شده و مطابق ماده 957 قانون مدنی ایران، جنین از اهلیت تمتع متزلزلی نسبت به حقوق مدنی برخوردار است که این اهلیت متزلزل به‌محض زنده متولد شدن مستقر می‌شود، اگرچه پژوهشگران در مصادیق این حقوق مدنی اختلاف‌نظر دارند. در قانون مدنی ایران و کشورهایی هم‌چون مصر، عراق و سوریه، از هبه به حمل، سخنی به‌میان نیامده و فقه امامیه نیز از توجه به حکم آن خودداری کرده است. با این‌حال، فقه عامه در گزارش‌های متعددی به‌خاطر فقدان شرایط صحت هبه، آن را باطل دانسته است. این مقاله بدین سوال می‌پردازد که آیا هبه به حمل، به‌عنوان یکی از حقوق مدنی، صحیح است یا خیر؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که هر چند برای بطلان هبه به جنین، به ادله‌ای همچون عدم امکان قبول و قبض توسط جنین، عدم امکان تملک توسط جنین، تعلیقی بودن هبه به جنین و معدوم بودن جنین استناد شده، امّا این استدلالات ناصواب است. برای تفصی از این اشکال‌ها، می‌توان همانند هبه به صغیر، با قائم‌مقام دانستن ولیّ، قبول و قبض را محقق ساخت؛ با مراعی دانستن مالکیت حمل، تملک جنین را پذیرفت؛ با کفایت تنجز در انشا و صحت تعلیق در مُنشأ، اشکال تعلیق را رفع کرد و النهایه با فرض موجود بودن جنین، وجود حکمی آن را کافی دانست. در مقابل، عموم ادله هبه هم‌چون کتاب، سنت، اجماع، سیره عقلا و متشرعه بر رواج هبه به حمل و اتصال قطعی این سیره به زمان معصوم علیه‌السلام، تنقیح مناط و هم‌چنین الغای خصوصیت از وصیت به نفع حمل، می‌توان هبه بر حمل را صحیح دانست. در کشورهای اسلامی، قانون مدنی الجزایر در ماده 209، هبه به جنین را در صورت زنده متولد شدن، صراحتاً صحیح دانسته است.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Legitimacy of Hiba to a Fetus: Perspectives of Islamic Jurisprudential Schools and the Legal Orders of Selected Islamic Countries

نویسنده English

Mohammad Taghi Moradi
PhD in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: Islamic jurisprudence (Fiqh) acknowledges commitments made in favor of a fetus, recognizing a contingent capacity to enjoy civil rights. According to Article 957 of the Iranian Civil Code, this capacity becomes fully established upon the live birth of the child. While specific legal rights such as inheritance, testamentary disposition, and acknowledgment are explicitly granted to the fetus in the Iranian legal framework, legislators have remained notably silent regarding the legal status of Hiba (an inter vivos gratuitous gift) directed to an unborn child. This legislative silence extends to the civil codes of Egypt, Iraq, and Syria. Within the jurisprudential traditions, Imami jurisprudence lacks explicit rulings on this specific transaction, whereas the majority of Sunni jurisprudential schools, including the Shafi'i, Hanafi, and Hanbali traditions, have explicitly categorized it as an invalid contract due to the perceived absence of foundational validity conditions. The primary focus centers on resolving the doctrinal ambiguity surrounding this issue by addressing the fundamental legal question: Is the execution of Hiba to a fetus legally and jurisprudentially valid as a recognizable civil right?
 ‌Method & Approach: The investigation utilizes a doctrinal legal method. The approach systematically examines the foundational concepts of the transaction and critically analyzes the jurisprudential arguments surrounding the purported invalidity of the contract. The analysis evaluates the legal mechanisms and evidentiary bases that support the legitimacy of the transaction, drawing upon comparative assessments of classical Islamic jurisprudential texts and the contemporary civil legislation of selected Islamic jurisdictions.
 ‌Findings: The primary arguments advocating for the invalidity of the contract rest on four main jurisprudential objections. Opponents argue that the fetus lacks the capacity to execute qabūl (acceptance) and qabḍ (taking physical possession), which are considered essential elements of the transaction. Furthermore, the fetus is deemed fundamentally incapable of tamalluk (the capacity to acquire ownership) prior to birth. Critics also argue that the transaction inherently constitutes a suspended contract, conditional upon live birth, which violates the requirement for immediate certainty in standard contractual formulations. Finally, the unborn child is classified by some jurists as a legally non-existent entity. However, critical doctrinal analysis refutes these assertions. The requirement for acceptance and possession can be seamlessly fulfilled by the walī (legal guardian) acting as a legitimate substitute, directly mirroring the established legal mechanisms used for minors. The capacity for ownership is not absolutely precluded but is rather contingent and subject to a subsequent condition of live birth, identical to established mechanisms in inheritance. The objection regarding suspension is resolved by differentiating between the immediate decisiveness in the legal declaration and the valid suspension of the legal effect itself. Finally, the characterization of the fetus as non-existent is contradicted by its recognized wujūd ḥukmī (constructive or legal existence), which justifies its established rights to alimony and blood money.
 ‌Conclusion: General evidentiary sources, including the Quran, Sunnah, jurisprudential consensus, and the established customary practice of rational individuals and religious communities, collectively affirm the widespread and historical legitimacy of gifting to an unborn child. By employing tanqīḥ-e manāṭ (the legal methodology of extracting and applying the underlying rationale of a ruling), the validity of a testamentary will in favor of a fetus can be directly extended to inter vivos gifts, as both operate on the shared foundation of gratuitous transfer. The contract in favor of a fetus is legally and jurisprudentially sound, provided the child is born alive. Among the surveyed jurisdictions, the Algerian Civil Code, explicitly in Article 209, unequivocally codifies the validity of this transaction.

واژگان کلیدی English

Legal Capacity
Capacity to Enjoy Rights
Capacity to Exercise Rights
Hiba
  1. قرآن کریم.
  2. قانون مدنی ایران (1313).
  3. قانون مجازات اسلامی ایران (1392).
  4. قانون مدنی الجزایر (1975م).
  5. قانون مدنی سوریه (1949م).
  6. قانون مدنی عراق (1951م).
  7. قانون مدنی مصر (1948م).
  8. قانون موجبات و عقود لبنان (1932م).
  9. ابن رجب حنبلی، زین‌الدین (بی‌تا). القواعد (جلد 1). بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
  10. ابن عابدین، محمدامین (1412ق). ردالمحتار (جلدهای 3 و 6). بیروت: دارالفکر.
  11. ابن عبدالبر، یوسف‌بن‌عبدالله (1980م). الکافی فی فقه اهل‌المدینة (جلد 2). ریاض: مکتبة‌الریاض‌الحدیثة.
  12. ابن قدامه، عبدالرحمان‌بن‌محمد (بی‌تا). الشرح‌الکبیر (جلد 6). بیروت: دارالکتاب‌العربی.
  13. ابن منظور، محمدبن‌مکرم (1414ق). لسان‌العرب (جلد 1). بیروت: دار صادر.
  14. ابن مودود حنفی، مجدالدین ابوالفضل (1937م). الاختیار لتعلیل‌المختار (جلد 5). قاهره: حلبی.
  15. ابن همام، کمال‌الدین (بی‌تا). فتح‌القدیر (جلد 9). بیروت: دارالفکر.
  16. امامی، سیدحسن (بی‌تا). حقوق مدنی (جلد 4). تهران: اسلامیه.
  17. انصاری، زکریابن‌محمد (بی‌تا). اسنى‌المطالب فی شرح روض‌الطالب (جلد 3). بیروت: دارالکتاب‌الاسلامی.
  18. انصاری (شیخ)، مرتضی (1415ق). کتاب المکاسب (جلد 3). قم: کنگره.
  19. بجیرمی،‌ سلیمان‌بن‌محمد (1415ق)،‌ تحفة‌الحبیب على شرح‌الخطیب (جلد 3).‌ بیروت:‌ دارالفکر‌.
  20. بهوتی حنبلی، منصوربن‌یوسف (1414ق). دقائق اولی‌النهى (جلد 2). بیروت: عالم‌الکتاب.
  21. تفتازانی، سعدالدین (بی‌تا). شرح‌التلویح علی‌التوضیح (جلد 2). قاهره: مکتبة صبیح.
  22. جصاص حنفی، احمدبن‌علی (1415ق). احکام‌القرآن (جلد 2). بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
  23. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1391). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلد 3). تهران: گنج دانش.
  24. حدادی حنفی، ابوبکر (1422ق). الجوهرةالنیرة (جلد 2). بی‌جا: مطبعة خیریة.
  25. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1418ق). قواعدالاحکام (جلد 2). قم: اسلامی.
  26. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا). تحریرالاحکام (جلد 3). قم: مؤسسه امام‌صادق.
  27. حمداد، محمدامین و بعتاش، لیلی (2020م). مظاهر حمایة‌الجنین فی الفقه‌الاسلامی والقانون‌الجزایری. حولیات جامعةالجزایر، 4 (34)، صص. 464-486.
  28. خویی، سیدابوالقاسم (1422ق). مصباح‌الاصول (مباحث الفاظ) (جلد 1). چاپ 1، قم: داوری.
  29. دُبیان، ابوعمر (1432ق)، المُعَاملاتُ‌المَالِیَّةُ أَصَالَة وَ مُعَاصَرَة (جلد 18). ریاض: مکتبة‌الملک فهد.
  30. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن (ج۱). بیروت: دار القلم.
  31. رحیبانی حنبلی، مصطفی‌بن‌سعد (1415ق). مطالب اولی‌النهى فی شرح غایة‌المنتهى (جلد 4). بی‌جا: المکتب‌الاسلامی.
  32. رُعینی مالکی، شمس‌الدین (1404ق). تحریرالکلام فی مسائل‌اللتزام (عبدالسلام محمد الشریف، محقق). بیروت: دارالغرب‌الاسلامی.
  33. رملی، شمس‌الدین (1404ق).‌ نهایةالمحتاج الى شرح‌المنهاج (جلد 5). ‌بیروت:‌ دارالفکر.
  34. زحیلی، وهبة‌بن‌مصطفی (1418ق). التفسیرالمنیر فی‌العقیدة والشریعة والمنهج (جلدهای 10 و 27). دمشق: دارالفکر.
  35. زحیلی، وهبة‌بن‌مصطفی (بی‌تا). الفقه‌الاسلامی و ادلته (جلدهای 4 و 10). دمشق: دارالفکر.
  36. زیلعی حنفی، عثمان‌بن‌علی (1313ق). تبیین‌الحقائق (جلد 6). بولاق: المطبعة‌الکبرى‌الامیریة.
  37. زیلعی، جمال‌الدین (1418ق). نصب‌الرایة لاحادیث‌الهدایة (جلد 4). بیروت: الریان.
  38. سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق). مهذب‌الاحکام (جلد 22). قم: المنار.
  39. سرخسی، شمس‌الائمه (1414ق). مبسوط (جلد 21). بیروت: دارالمعرفة.
  40. سنهوری، عبدالرزاق (بی‌تا). الوسیط فی شرح‌القانون‌المدنی (جلد 5). بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی. 
  41. سید سابق (1977م). فقه‌السنة (جلد 3). بیروت: دارالکتاب‌العربی.
  42. سید مجاهد، محمد (بی‌تا). کتاب المناهل. قم: آل‌البیت.
  43. شربینی شافعی، شمس‌الدین (بی‌تا). الاقناع فی حل الفاظ ابی‌شجاع (جلد 2). بیروت: دارالفکر. 
  44. شوکانی، محمدبن‌علی (1414ق). فتح‌القدیر (جلد 5). دمشق: دار ابن کثیر.
  45. شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على (1435ق). الروضة‌البهیة (جلد 4). قم: کنگره.
  46. صانعی، یوسف (1387). مجمع‌المسائل استفتائات (جلد 3). قم: میثم تمار.
  47. صدرالدین شیرازى (ملاصدرا)، محمدبن‌ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة‌ (جلد 9). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
  48. طوسی (شیخ)، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط (جلدهای 3 و 4). تهران: مرتضویه.
  49. عاملی، سیدمحمدجواد (1432ق). مفتاح‌الکرامة (جلد 22). قم: النشرالاسلامی.
  50. عبدالوهاب، خلاف (1938م). احکام‌الاحوال‌الشخصیة فی‌الشریعة‌الاسلامیة (جلد 1). قاهره: مطبعة دارالکتب‌المصریة.
  51. عجیلی ازهری، سلیمان‌بن‌عمربن‌منصور (بی‌تا). فتوحات‌الوهاب (حاشیةالجمل) (جلد 3). بیروت: دارالفکر.
  52. علیش، محمدبن‌احمد (بی‌تا). فتح‌العلی‌المالک فی‌الفتوى على مذهب‌الامام‌ مالک (جلد 1). بیروت: دارالمعرفة.
  53. علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل، بهمن‌پوری، عبدالله و پیشرو نصر‌آباد سفلی، راضیه (1400). تحلیل فقهی و حقوقی ماده 957 قانون مدنی؛ اهلیت تمتع جنین. مطالعات فقهی-‌حقوقی زن و خانواده، 4 (7)، صص. 55ـ79.
  54. عینی، ابومحمد (1420ق). البنایة شرح‌الهدایة (جلد 13). بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  55. فاضل، محمد (1382). تفصیل الشریعة؛ الوقف، الوصیة، الایمان و النذور، الکفارات، الصید. قم: مرکز فقه‌الائمةالاطهار.
  56. کاشف‌الغطا، شیخ‌جعفر (1422ق). کشف‌الغطاء عن مبهمات‌الشریعة‌الغراء (جلد 4). چاپ 1، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
  57. گروهی از نویسندگان (1413ق). الفقه‌المنهجی على مذهب‌الامام‌الشافعی (جلد 6). دمشق: دارالقلم. 
  58. ماوردی، ابوالحسن (1419ق). الحاوی‌الکبیر (جلد 8). بیروت: دارالکتب.
  59. مرادی، محمدتقی، شیاسی، مرتضی، حسن‌پور، داوود و محمودی، یدالله (1403). مبنایابی تمتع حمل از حقوق مدنی و ضوابط آن. مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، 4 (8)، صص. 189-214.
  60. مغنیه، محمدجواد (1421ق) الفقه علی‌المذاهب‌الخمسه (جلد 2). بیروت: دارالجواد.
  61. منیاوی، ابومنذر (1432ق). الشرح‌الکبیر لمختصرالاصول من علم‌الاصول. قاهره: المکتبه الشامله. 
  62. نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهرالکلام (جلدهای 28 و 32). بیروت: احیاءالتراث‌العربی.
  63. نووی، یحیی (بی‌تا). المجموع (جلدهای 1 و 15). بیروت: دارالفکر.
  64. وزارت اوقاف کویت (1404ق). الموسوعةالفقهیة‌الکویتیة (جلدهای 6، 18 و 42). کویت: دارالسلاسل.
  65. هیتمی، ابن حجر (1357ق). تحفة‌المحتاج (جلد 6). بیروت: دار احیاءالتراث.
  66. https://lib.eshia.ir/80592/1/239 
  67. https://portal.anhar.ir/node/13016/?ref=sbttl#gsc.tab 
  68. https://rasekhoon.net  

  • دریافت 22 خرداد 1404
  • پذیرش 24 مرداد 1404