پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

بایسته‌های اقتباس قانون اساسی در کشورهای اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استاد، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
4 استادیار، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
پیرو نهضت تدوین قانون اساسی، نظام‌های حقوقی برای طراحی قانون اساسی کشور خود از منابع متعددی بهره می‌گیرند که یکی از این منابع، قانون اساسی سایر کشورها است. به عبارت دیگر، تدوین‌کنندگان قانون اساسی در یک نظام حقوقی، یکی از مهم‌ترین منابع قابل مراجعه برای خود را تجربه‌ای می‌دانند که سایر کشورها در انجام همین تکلیف - یعنی تدوین قانون اساسی - سابقاً به‌کار بسته‌اند. برای آنکه عملیات انتقال یک ایده از قانون اساسی یک کشور بیگانه به‌درستی صورت گیرد، باید ضمن توجه به ابعاد مختلف این فرایند، چهارچوبی مشخص برای آن تدوین گردد. از این روی حقوقدانان با شناسایی این پدیده در قالب مفهومی تحت عنوان «اقتباس قانون اساسی» در پی تحقق این مهم بوده‌اند. اقتباس صحیح قانون اساسی در صورتی رخ می‌دهد که بایسته‌های مربوط به آن رعایت شود. علاوه بر آنکه اصول حاکم بر اقتباس به‌صورت عمومی برای همه نظام‌های حقوقی قابل طرح است، برای برخی از نظام‌های حقوقی که وجهی مشترک دارند نیز می‌توان اصولی اختصاصی مطرح کرد؛ یکی از این وجوه مشترک، ابتناء بر دین است که نمونه آن در کشورهای اسلامی قابل مشاهده است. بدین منظور، پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی در صدد پاسخ به این پرسش است که «بایسته‌های اقتباس قانون اساسی در کشورهای اسلامی چیست؟». در نتیجه این پژوهش، مفهومی دقیق از اقتباس قانون اساسی ارائه می‌شود که تحقق کارکرد صحیح آن در کشورهای اسلامی منوط به رعایت 16 بایسته است. از جمله بایسته‌های مذکور می‌توان به رعایت اولویت راهبردی در نظام‌سازی اسلامی، تطبیق عناصر مورد اقتباس با مبانی و محکمات اسلام و تأمین تؤامان مشروعیت دینی و مقبولیت برای عناصر مورد اقتباس اشاره کرد.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Imperatives of Constitutional Borrowing in Islamic Countries

نویسندگان English

Ali Arian Nezhad 1
Firooz Aslani 2
Kheirollah Parvin 3
Seyyed Mohammad Hosein Kazemeini 4
1 PhD Student in Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 Professor, Department of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: Following the movement of constitutional codification, legal systems frequently utilize diverse sources to design their constitutions, prominently drawing upon the constitutional experiences of other nations. The transfer of legal ideas from a foreign jurisdiction requires a definitive framework to ensure accurate execution, a phenomenon identified conceptually as constitutional borrowing. Proper execution of constitutional borrowing necessitates strict adherence to foundational prerequisites. While certain general principles govern this practice universally across all legal frameworks, jurisdictions sharing a unified structural basis—specifically a foundation rooted in religion—require specialized principles. Islamic countries represent a prominent example of systems sharing this religious foundation. Given the globalization of the Islamic religion as a civilizational competitor and the contemporary efforts of various nations to Islamize their legal systems, establishing these specialized rules is critical. Historically, one of the vulnerabilities of modern Islamic revolutions has been the uncritical adoption of non-Islamic models without rigorous evaluation. Consequently, Islamic nations must observe specific mandates when borrowing from either Islamic or non-Islamic foreign constitutions. The primary objective is to conceptualize this phenomenon accurately and address the core question: What are the imperatives of constitutional borrowing in Islamic countries?
 ‌Method & Approach: A descriptive-analytical approach combined with a doctrinal methodology is utilized to address the central question. Library-based studies serve as the primary mechanism to systematically examine the concepts of constitutional borrowing and the defining characteristics of Islamic states, thereby establishing the precise normative framework governing the adoption of foreign constitutional elements in these jurisdictions.
 ‌Findings: The realization of functional constitutional borrowing in Islamic countries is contingent upon the strict observance of 16 specific imperatives. A primary imperative is the preservation of the structural identity of the ummah (the unified global Muslim community), ensuring that borrowed elements do not undermine Islamic solidarity. Borrowing is exclusively permissible within the manaqat al-farāgh (the sphere of discretionary matters where Islamic jurisprudence permits human legislative choice), prohibiting the adoption of foreign rules where definitive Islamic mandates exist. The process requires a committee of religious experts and committed jurists operating under the supervision of Islamic scholars. Decision-makers must verify the authenticity of purportedly Islamic propositions to prevent the infiltration of alien ideologies. The framework expressly prohibits extreme imitation of secular models, mandating the pursuit of an independent socio-economic paradigm. Borrowing must not impede the globalization of Islam or facilitate foreign domination, aligning with the principle of nafī-e sabīl (the prohibition of non-Muslim authority over Muslims). Islamic states must avoid rigid adherence to existing colonial infrastructures. The centrality of Sharīʿat (Islamic law) must remain intact, and constitutional architects must reject the wholesale adoption of foreign structural totalities. Borrowed elements must be meticulously aligned with the mukamāt (the clear, foundational principles) of Islam. The foundational ideals of the political system must be generated internally, and drafters must actively engage in lexical innovation rather than relying on foreign terminology. Adopted elements must simultaneously secure both religious legitimacy and popular acceptability. Finally, mandatory indicators of an Islamic constitution—such as the recognition of Islam as the official religion, the requirement that the head of state be Muslim, and the designation of Islam as the supreme source of legislation—are fundamental identity markers entirely exempt from the borrowing mechanism.
 ‌Conclusion: The realization of the normative goals of any political system relies heavily on the precise formulation of constitutional rules. Constitutional borrowing is not a mechanical imitation; rather, it constitutes an intentional mechanism that demands the active contextualization of foreign ideas. For a state to be genuinely classified as Islamic, it must fully base its political structure and governance on Islamic teachings rather than relying merely on demographic majorities. The application of the identified imperatives ensures that Islamic countries can benefit from accumulated human experience without compromising their ideological integrity. By adhering to these guidelines, states can prevent structural deviations, maintain the centrality of Islamic law, and actively facilitate the broader strategic objective of establishing a modern Islamic civilization.

واژگان کلیدی English

Constitution
Constitutional Borrowing
Constitutional Design
Islamic Countries
  1. آجرلو، اسماعیل (۱۳۹۵). حقوق اساسی کشورهای اسلامی. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
  2. آریان‌نژاد، علی (1405). اصول حاکم بر اقتباس قانون اساسی با تأکید بر کشورهای اسلامی (رساله دکتری رشته حقوق عمومی). دانشگاه تهران.
  3. ابوالفضلی کریزی، حسین و ستوده، محمد (۱۳۸۹). واکاوی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر هم‌گرایی کشورهای اسلامی (با تأکید بر ظرفیت‌های انقلاب اسلامی). نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، (۴۴).
  4. احمد، اشتیاق؛ سارا، تسنیم حسن؛ و الما، امتریتا حسین (1403). تلاقی قانون الهی و نظام‌های حقوقی مدرن؛ ارائه دیدگاهی نوین از حقوق اسلام برای دستیابی به توازن میان عدالت و انصاف. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 25(4)، 811-836. doi: 10.30497/law.2024.246488.3559
  5. اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (۱۳۶۸). راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی. تهران: مجلس شورای اسلامی.
  6. اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۰ الف). راهنمای استفاده از صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی. تهران: مجلس شورای اسلامی.
  7. اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۰ ب). صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (جلدهای 1 و ۲). تهران: مجلس شورای اسلامی.
  8. بهادری جهرمی، محمد و کدخدامرادی، کمال (۱۳۹۸). نقش و اثر امام‌خمینی (رحمت‎الله علیه) در تکوین و تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. دانش حقوق عمومی، (۲۵).
  9. بیات، هادی (۱۳۸۹). قانون و قانون‌گذاری در اندیشه دکتر شهید بهشتی (در قانون و قانون‌گذاری در آرای اندیشمندان شیعه اثر محمدجواد جاوید). تهران: دانشگاه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  10. پیروزمند، علیرضا (۱۴۰۰). پیشامد و پسامد الگوی توسعه اسلامی. مطالعات حقوق شهروندی، (۲۰).
  11. چپرا، عمر (۱۳۸۳). کشورهای اسلامی؛ چالش‌های پیش‌ رو و راه‌حل‌ها (گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، مترجم). اقتصاد اسلامی، (۱۶).
  12. حبیب‌نژاد، سیداحمد و حق‌پناهیان، زهره (۱۴۰۱). فرایند ابتکار تقنینی و مؤلفه‌های مؤثر در آن با تأکید بر مخاطب قانون در پرتوی مطالعات تطبیقی. حقوق تطبیقی معاصر، (۲۷). doi: 10.22034/law.2022.45927.2896
  13. حسنلو، نصیرالله (۱۴۰۱). الگوی فقهی-حقوقی نظام‌سازی اسلامی؛ آسیب‌ها و راهکارها. فقه نظام‌ساز، (۲).
  14. سالاری، محمدمهدی (۱۳۹۱). جایگاه واژه‌سازی و نهادسازی در تأسیس تمدن بزرگ اسلامی (در مقالات برگزیده همایش نظریه بیداری اسلامی اثر دبیرخانه همایش نظریه بیداری اسلامی). تهران: انقلاب اسلامی.
  15. صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۰۳ق). الاسلام یقودالحیاة. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
  16. عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۸۴). حقوق اساسی تطبیقی؛ حقوق اساسی کشورهای غربی و کشورهای اسلامی. تهران: میزان.
  17. غمامی، سیدمحمدمهدی و آجرلو، اسماعیل (۱۳۹۷). الزامات تحقق امت اسلامی و گذار از دولت مدرن (بررسی موضوعی در کشورهای اسلامی). حکومت اسلامی، (۸۹).
  18. الفتلاوی، عمار کریم کاظم و العبیدی، قاسم هیال رسن (1403). پیوندزنی حقوقی به جهان اسلام؛ مطالعه موردی قانون مدنی عراق با تکیه بر رویکردهای حقوقی السنهوری. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 25(4)، 783-810. doi: 10.30497/law.2024.245602.3472
  19. قاضی شریعت‌پناهی، سیدابوالفضل (۱۴۰۰). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی. تهران: میزان. 
  20. کهف، منذر (۱۳۸۴). توسعه پایدار در کشورهای اسلامی  (سعید فراهانی‌فرد و محمدعلی فراهانی‌فرد، مترجمان). اقتصاد اسلامی، (۱۷).
  21. مدنی، جلال‌الدین (۱۳۸۲). مروری بر شکل‌گیری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. زمانه، (۱۶).
  22. مرادخانی، فردین (۱۴۰۰). تغییر غیر‌رسمی قانون اساسی (مبانی، مصادیق و رویکردها). تحقیقات حقوقی، (۹۳). doi: 10.22034/jlr.2021.157731.1271
  23. مصطفوی ترقی، سیدجواد (۱۳۵۷). محکمات اسلام. مطالعات اسلامی، (۲۶ و ۲۷).
  24. مطهری، مرتضی (۱۳۶۸). نهضت‌های اسلامی در صدساله اخیر. تهران: صدرا.
  25. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۷۰). صحیفه نور (جلد  ۸). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  26. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۸۵). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (ره).
  27. موسی‌زاده، ابراهیم (۱۳۹۹). اصول و مؤلفه‌های نظام‌سازی اسلامی با تأکید بر بیانیه «گام دوم انقلاب». حکومت اسلامی، (۹۵).
  28. نجفی، موسی و غلامی، رضا (۱۳۹۷). انقلاب اسلامی و نقش محوری آن در شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی با تأکید بر دکترین امامت. مطالعات انقلاب اسلامی، (۵۵).
  29. واعظی، سیدمجتبی و رستمی، مریم (۱۴۰۳). «دین رسمی» در نظام حقوقی ایران؛ چیستی مفهوم و کارکرد. مطالعات حقوقی، (۴). doi: 10.22099/jls.2024.49603.5124
  30. Adler, M. D. (1998). Can constitutional borrowing be justified? University of Pennsylvania Journal of Constitutional Law, 1.
  31. Ahmed, D. I., & Gouda, M. (2015). Measuring constitutional Islamization: The Islamic constitutions index. Hastings International and Comparative Law Review, 1.
  32. Al-Hibri, A. Y. (1998). Islamic and American constitutional law: Borrowing possibilities or a history of borrowing? University of Pennsylvania Journal of Constitutional Law, 1.
  33. Bernard-Maugiron, N. (2021). Religious references in the constitutions of the Arab world: Islamization of the constitution or constitutionalization of religion? In R. Grote, F. J. Röder, & A. R. M. A. Shiyji (Eds.), Constitutional review in the Middle East and North Africa (pp. 271-289). Oxford University Press.
  34. Hasebe, Y. (2003). Constitutional borrowing and political theory. International Journal of Constitutional Law, 1.
  35. Hendrianto, S. (2015). Convergence or borrowing. Constitutional Review, 1.
  36. Mate, M. (2010). The origins of due process in India. Berkeley Journal of International Law, 28.
  37. Perju, V. (2012). Constitutional transplants, borrowing, and migrations. Research Paper.
  38. Rosenkrantz, C. F. (2003). Against borrowings. International Journal of Constitutional Law, 1.
  39. Tebbe, N., & Tsai, R. L. (2009). Constitutional borrowing. Michigan Law Review, 108.

مقالات آماده انتشار، پذیرش شده
انتشار آنلاین از 06 مرداد 1405

  • دریافت 17 اردیبهشت 1405
  • پذیرش 23 خرداد 1405