پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

بیع «عین دارای حق سکنی» در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه فقه و حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته دکتری فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر به ارزیابی وضعیت حقوقی بیع عین دارای حق سکنی می‌پردازد. بحث از بیع عین سکنی در سه صورت مطرح می‌شود: (1) سکنایی که زمان انتفاع آن مشخص است، (2) سکنای مقید به عمر و (3) سکنای مطلق. نسبت به صورت نخست، ضمن اینکه اختلاف‌نظری وجود ندارد، چالش فقهی و حقوقی نیز مطرح نیست؛ لکن نسبت به دو صورت اخیر مناقشاتی جدی مطرح است. این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی صورت گرفته، در پی پاسخ به این سوال است که بیع عین دارای حق سکنای مقید به عمر و مطلق با چه وضعیت حقوقی مواجه است؟ نتایج نشان می‌دهد که نسبت به بیع سکنای مقید به عمر سه دیدگاه مطرح شده است: صحت بیع، بطلان بیع و تفصیل میان بیع عین سکنی به منتفع (ساکن) و شخص ثالث. نسبت به بیع سکنای مطلق نیز برخی از فقیهان با طرح احتمال غرری بودن، در مقام تشکیک برآمدند؛ لکن مشهور و بلکه قریب‌به‌اتفاق فقیهان نسبت به صحت بیع سکنای مطلق تردیدی روا نداشتند؛ مع‌هذا، از حیث آثار مترتب بر صحت بیع و تحلیل‌های مطرح‌شده، اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. به‌نظر می‌رسد نسبت به بیع سکنای مقید به عمر، از میان این سه دیدگاه مطرح‌شده، دیدگاه نخست - یعنی صحت بیع - موجه باشد؛ چرا که تقید به عمر هر چند مقرون به جهل به زمان تسلیم است، لکن منتهی به زمان قطعی (وفات) می‌شود؛ لذا غرر صدق نمی‌کند. نسبت به سکنای مطلق نیز، هرچند قول به صحت موجه است؛ لیکن تحلیل‌ها و آثار مطرح‌شده مقرون به واقع نیست.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Selling Properties Subject to Usufructuary Rights of Soknā (Habitation): Legal Status in Imami Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان English

Mohammad Bahrami Khoshkar 1
Mahdi Narimanpour 2
Masuod Narimanpour 3
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
2 PhD in Jurisprudence and Private Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
3 LLM in Private Law, Faculty of Law, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: Contracts transferring usufructuary rights frequently raise complex questions regarding the legal status of the underlying property when the original owner transfers its title. A prominent example in Islamic law is the contract of Soknā (the right of habitation), commonly utilized alongside ʿOmrā (a right of use restricted to the lifespan of the owner, user, or a third party) and Roqbā (a right of use established for a strictly specified duration). In Islamic Fiqh, Soknā grants the resident authority to derive benefit through habitation without transferring the property's physical corpus. Consequently, the owner retains the title and can execute legal transactions over the asset. Soknā occurs in three forms: a right restricted to a specified time, a right restricted to a lifespan, and an absolute right where no temporal boundary is designated. While selling a property encumbered by a time-specified Soknā faces no legal opposition, the life-restricted and absolute forms generate significant theoretical challenges.
 ‌Method & Approach: This research is conducted through a doctrinal method, relying entirely on library resources. It employs a descriptive and analytical approach to systematically evaluate the existing legal texts and jurisprudential literature relevant to the subject matter.
 ‌Findings: The evaluation of jurisprudential literature reveals three distinct perspectives regarding the sale of a property encumbered by a life-restricted Soknā: absolute validity, absolute nullity, and a distinction differentiating between selling to the current resident versus a third party. Scholars arguing for nullity assert the transaction constitutes Gharar (a prohibited contractual uncertainty or unacceptable risk). They contend a life-restricted right conceals the exact delivery time, creating an ignorance that invalidates the contract. Conversely, jurists advocating for validity dismiss these concerns, relying on specific traditions and arguing human lifespan operates within predictable customary limits. Regarding absolute Soknā, while a minority of jurists raise doubts due to potential Gharar, the vast majority maintain its definitive validity, despite disagreements over the supporting analytical framework. In Iranian civil law, transferring properties subject to usufructuary rights is recognized through general provisions. However, legal doctrine exhibits debates concerning the potential contagion of ignorance regarding the delivery time directly to the contractual consideration, which some argue could undermine the fundamental validity of the exchange.
 ‌Conclusion: Critical analysis demonstrates that concerning the life-restricted Soknā, the doctrine asserting absolute validity of the sale is legally justified. Although linking habitation to a lifespan introduces initial ignorance regarding the precise delivery moment, this duration inevitably concludes at a definitive terminal event. Because human lifespan falls within a predictable customary threshold, the strict definition of Gharar does not materialize to invalidate the transaction. Furthermore, concerning absolute Soknā, the prevailing consensus affirming its validity is structurally sound, although traditional justifications require refinement. The conventional analysis, positing the mere execution of an obligatory contract automatically nullifies the permissible contract of habitation, lacks a robust intentional basis. Instead, the validity of selling a property subject to an absolute Soknā is accurately sustained through the owner's overriding obligation to deliver the sold corpus. Because the owner must deliver the property to the buyer, revoking the permissible contract becomes a mandatory preliminary step. Consequently, concerns regarding the materialization of Gharar or the theoretical emergence of a termination right for a buyer ignorant of the absolute Soknā are deemed analytically unfounded.

واژگان کلیدی English

Sale
Usufructuary Right
Soknā
Gharar
  1. قرآن کریم.
  2. آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین (1406ق). حاشیه المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  3. اراکی، محمدعلی (1415ق). کتاب البیع (جلد 2). قم: اسماعیلیان.
  4. اسماعیلی، محسن و شاهینی محمدمعین (1402). مفهوم‌شناسی حبس و امکان‌سنجی شناسایی آن به عنوان عقد معین در حقوق ایران. دیدگاه‌های حقوق قضایی. ۲۸ (۱۰۱)، 1-26.
  5. اعرجی حسینی (عمیدی)، عبدالمطلب‌بن‌محمد (1416ق). کنزالفوائد فی حل مشکلات‌القواعد (جلد 2). قم: جماعةالمدرسین فی الحوزة‌العلمیة بقم. 
  6. امامی خوانساری، محمد (بی‌تا). الحاشیة‌الاولی علی‌المکاسب. قم: بی‌نا.
  7. امامی، سیدحسن (1364ش). حقوق مدنی. تهران: اسلامیه. 
  8. امیرآبادی فراهانی، فرشته، طبائی، مهشید سادات و شمشیری، علیرضا (1404). امکان‌سنجی معامله دارایی‌های دیجیتال در بستر متاورس؛ کاوشی در شبهه غرری بودن آن. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 26(3)، 957-1000. doi: 10.30497/law.2025.247354.3659
  9. انصاری، محمدبن‌شجاع قطان (1424ق). معالم‌الدین فی فقه آل یاسین (جلد 1). قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام). 
  10. انصاری، مرتضی (1415ق). کتاب المکاسب (جلدهای 4 و 6). قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌.
  11. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد (1363). الحدائق‌الناظرة فی احکام العترةالطاهره (جلدهای 22 و 23). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  12. تبریزی، جوادبن‌علی (1416ق). ارشاد الطالب (جلد 4). قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
  13. تستری، شیخ اسدالله (بی‌تا). مقابس الأنوار و نفائس الأسرار. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
  14. جزایری، محمدجعفر (بی‌تا). هدی‌الطالب الی شرح‌المکاسب (جلد 7). بی‌جا. 
  15. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1380). دوره متوسط شرح قانون مدنی؛ حقوق اموال. تهران: گنج دانش. 
  16. حسینی عاملی، محمدجوادبن‌محمد (1419ق). مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة (جلدهای 14 و 22). قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  17. حکیم، محسن (1390). نهج‌الفقاهه. قم: 22 بهمن.
  18. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1410ق). ارشاد الاذهان الی احکام الایمان. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  19. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1411ق). تبصره المتعلمین فی احکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  20. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1413ق، الف). قواعدالاحکام (جلد 2). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  21. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1413ق، ب). مختلف‌الشیعة (جلد 6). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  22. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1414ق). تذکرةالفقها (جلد 20). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  23. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1420ق). تحریرالاحکام (جلد 3). قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  24. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1421ق، الف). تلخیص‌المرام فی معرفه‌الاحکام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
  25. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1421ق، ب). قواعدالاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  26. حلی (محقق)، جعفربن‌حسن (1408ق). شرایع‌الاسلام (جلدهای 2 و 3). قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
  27. خمینی، سیدروح‌الله (1390ق). تحریرالوسیلة (جلد 2). نجف: دارالکتب‌العلمیة.
  28. خمینی، سیدروح‌الله (1434ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینى (سلام‌الله علیه).
  29. خویی، ابوالقاسم (1377ق). مصباح الفقاهه. قم: داوری. 
  30. رفیعی، محمدتقی (1378). مطالعه تطبیقی غرر در معامله در حقوق اسلام و ایران و کنوانسیون بیع بین‌المللی. قم: بوستان کتاب.
  31. ره‌پیک، حسن (1387). حقوق مدنی6: عقود معین 1. تهران: خرسندی.
  32. روحانی، سیدمحمدصادق (1435ق). منهاج‌الفقاهه (جلد 4). قم: انوارالهدی. 
  33. سبحانی تبریزی، جعفر (1438ق). احکام‌الوقف فی الشریعةالغرا. قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  34. سلطانی‌فرد، جواد و محمدی، احمد (1403). کاوشی نو در گستره مفهومی قاعده «نفی غرر» و انطباق‌سنجی خرید و فروش «ارزهای رمزپایه» با آن. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 25(4)، 837-882. doi: 10.30497/law.2024.245837.3494
  35. سیفی مازندرانی، علی‌اکبر (1430ق). دلیل تحریرالوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه). 
  36. سیوری، مقدادبن‌عبدالله (1404ق). التنقیح‌الرائع لمختصرالشرایع (جلدهای 2 و 3). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى (رحمت‌الله علیه).
  37. شاهرودی، سیدعلی (بی‌تا). محاضرات فی فقه الجعفری. قم: دار الکتاب الإسلامی.
  38. شهیدی، مهدی (1368). قدرت برتسلیم مورد معامله. نشریه کانون وکلا. شماره 148 و 149، 91-103.
  39. شهیدی، مهدی (1390). عقود معین. تهران: مجد.
  40. شهیدی، مهدی (1397). شروط ضمن عقد. تهران: مجد. 
  41. شهیدی، مهدی (1398). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد. 
  42. صدوق، محمدبن‌على‌بن‌بابویه‌ (1404ق). من لایحضره‌الفقیه (جلدهای 3 و 4). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  43. صدوق، محمدبن‌على‌بن‌بابویه (1415ق). المقنع. قم: پیام امام‌هادی (علیه‌السلام). 
  44. صفایی، سیدحسین (1391). نگاهی دیگر به ضابطه کفایت علم اجمالی در "مورد معامله": تفسیر ماده 216 قانون مدنی بر مبنای قاعده غرر. فصلنامه تحقیقات حقوقی. 15(59)، 41-61.
  45. صفایی، سیدحسین (1400). دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ اشخاص و اموال (جلد 1). تهران: نشر میزان.
  46. صیمری، مفلح‌بن‌حسن (1420ق). غایةالمرام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلد 2). بیروت: دارالهادی.
  47. طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمد (1404ق). ریاض‌المسائل (جلد 10). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام)‌.
  48. طوسی، محمدبن‌حسن (1363). الاستبصار فیما اختلف من‌الاخبار (جلد 4). تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
  49. طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیه. تهران: مکتبةالمرتضویة.
  50. طوسی، محمدبن‌حسن (1400ق). النهایه. بیروت: دارالکتاب‌العربی‌.
  51. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). تهذیب‌الاحکام (جلد 9). قم: دارالکتب‌الاسلامیه.
  52. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی‌بن‌مشرف (1413ق). مسالک الأفهام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
  53. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی‌بن‌مشرف (1422ق). حاشیه شرایع‌الاسلام. قم: بوستان کتاب.
  54. عاملی جزینی (شهید اول)، محمدبن‌مکی‌بن‌محمد (1430ق). موسوعةالشهیدالاول (جلدهای 2 و 10). قم: کتب‌الاعلامی‌الاسلامی.
  55. عاملی کرکی، علی‌بن‌حسین (1414ق). جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد (جلد 9). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  56. فاضل هندی، محمدبن‌حسن (1416ق). کشف‌اللثام والابهام عن قواعدالاحکام (جلد 7). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  57. فخرالمحققین، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف (1378ق). ایضاح‌الفوائد (جلد 2). قم: اسماعیلیان.
  58. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی (1395). مفاتیح‌الشرایع (جلد 2). تهران: مدرسه عالی شهید مطهری. 
  59. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی (1406ق). الوافی. اصفهان: مکتبة‌الامام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) العامة.
  60. کاتوزیان، ناصر (1387). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
  61. کاتوزیان، ناصر (1390). دوره مقدماتی حقوق مدنی، اموال و مالکیت. تهران: میزان.
  62. کاتوزیان، ناصر (1397). دوره حقوق مدنی؛ عقود معین (جلدهای 1، 3 و 5). تهران: گنج دانش.
  63. کلانتر، محمد (1410ق). المکاسب (جلد 10). قم: دارالکتاب. 
  64. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1363). الکافی (جلد 7). قم: دارالکتب‌الاسلامیه‌.
  65. کمپانی، محمدحسین (1427ق). حاشیه کتاب المکاسب (جلد 3). قم: ذوی‌القربی.
  66. مجاهد، محمدبن‌علی (بی‌تا). المناهل. قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  67. مجلسی اول، محمدتقی‌بن‌مقصودعلی (1406ق). روضةالمتقین فی شرح من لایحضره‌الفقیه (جلد 8). قم: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور. 
  68. مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی (1363). مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول (صلی‌الله علیه و آله) (جلد 23). تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
  69. محقق سبزواری، محمدباقربن‌محمد مؤمن (1423ق). کفایة‌الفقه (جلدهای 1 و 2). قم: مرکز نشر اسلامی.
  70. مکارم شیرازی، ناصر (1432ق). انوارالفقاهة فی احکام‌العترةالطاهرة (النکاح). قم: دارالنشر الامام علی‌بن‌ابی‌الطالب (علیه‌السلام). 
  71. موسوی خوانساری، احمدبن‌یوسف (1405ق). جامع‌المدارک (جلد 4). قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
  72. موسوی سبزواری، عبدالاعلی (1413ق). مهذب‌الاحکام فی بیان‌الحلال والحرام (جلد 22). قم: السیدعبدالاعلی سبزواری. 
  73. موسوی عاملی، محمدبن‌حلی (1413ق). نهایةالمرام فی شرح مختصر شرایع‌الاسلام (جلد 1). قم: جماعةالمدرسین فی الحوزة‌العلمیة بقم.
  74. نجفی، محمدحسن‌بن‌باقر (1421ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلدهای 11، 14 و 15). بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی.
  75. نراقی، مولی احمد (1417ق). عوائد الایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی. 
  76. هاشمی، احمدعلی و تقی‌زاده، ابراهیم (بی‌تا). حقوق مدنی (2): حقوق اموال و مالکیت. تهران: مجد.

  • دریافت 17 آذر 1404
  • پذیرش 06 اردیبهشت 1405