پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

تبیین جایگاه قاعده طلایی در فقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
قاعده طلایی، یک اصل اخلاقی است که مقرر می‌دارد «هر آنچه برای خود می‌پسندی، برای دیگران بپسند و هر آنچه برای خود نمی‌پسندی، برای دیگران مپسند». اگر چه در ادیان مختلف پیش از اسلام و سپس در آیات و روایات به مفهوم این اصل اخلاقی اشاره شده است، اما فقیهان اسلامی آن را به‌عنوان یک قاعده فقهی شناسایی نکرده‌اند. لذا در این مقاله سعی شده است که از طریق روش توصیفی تحلیلی و رجوع به مصادر کتابخانه‌ای، امکان شناسایی آن به عنوان قاعده فقهی، و دلیل عدم شناسایی آن تحت این عنوان، بررسی و به ایرادات پاسخ داده شود. نوشتار بدین برآیند رسیده است که این قاعده، به دلیل وجود عنصر سازگاری متشکل از دو اصل باوجدان بودن و بی‌طرفی، حلقه اتصال عقلانیت نظری به عقلانیت عملی بوده و منطبق با عنوان «مستقلات عقلی» در فقه است. احکام استنباطی آن با توجه به مصلحت و مفسده نوعی، ناشی از اعمال و عدم اعمال آن در جامعه، جزء احکام تکلیفی وجوب و حرمت است که از طریق اعمال قاعده ملازمه بین حکم عقل و شرع به‌دست می‎آید. بعث و زجر آن در مکلّف، از طریق ایجاد اراده در نظر گرفتن حقوق دیگران همراه با حقوق خود در رفتار اجتماعی است. این قاعده، با دیگر قواعد فقهی تعارضی ندارد، لکن امکان تزاحم با آن‌ها در مقام اجرا وجود دارد که در این‎صورت، قاعده طلایی به عنوان قاعده اهّم بر مهم اولویت می‌یابد. همچنین عدم رعایت این قاعده، شرط لازم و نه کافی برای اعمال حکم وضعیِ ضمان بوده و اکثر فقها، آن را به دلیل وجود عنصرتخیّل و تفاوت علایق و سلایق اشخاص به عنوان قاعده فقهی شناسایی نکرده‌اند؛ این درحالی است که اعمال عنصر سازگاری آن، عامل رسیدن به احکام قطعی و اصول مشترک انسانی است.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Delineating the Status of the Golden Rule in Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Fateme Ramezany 1
Abbas Mirshekari 2
1 PhD in Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The Golden Rule is a fundamental moral principle advocating that one should treat others as one wishes to be treated. Although this ethical standard appears in numerous pre-Islamic religions and Islamic texts Islamic jurists have not formally recognized it as a jurisprudential maxim. This research investigates the possibility of identifying the Golden Rule as a jurisprudential maxim and explores the reasons behind its historical exclusion from this categorization. The study questions whether the Golden Rule can function within Islamic jurisprudence and under what specific legal title it might operate. The objective is to delineate the exact status of this rule in jurisprudence by analyzing its core elements and structural compatibility with established jurisprudential criteria.
 ‌Method & Approach: This study utilizes a doctrinal research method relying on library-based sources and deductive analysis. The approach is structured into three main sections. The first section identifies the constituent elements of the Golden Rule and evaluates its binding normative level. The second section compares the characteristics of standard jurisprudential maxims with the Golden Rule to test for structural alignment. The final section examines the position of the Golden Rule under the specific legal category of independent rational proofs evaluating its associated legal rulings implementation conflicts and potential to generate civil liability.
 ‌Findings: The research reveals that the Golden Rule bridges theoretical and practical rationality through its core element of consistency which comprises the dual principles of conscientiousness and impartiality. This structural alignment allows the rule to qualify as an independent rational proof within Islamic jurisprudence. Rulings derived from this rule involve formal legal obligations and prohibitions regarding societal behavior which are established through the jurisprudential principle of correlation between rational and religious edicts. The rule inherently lacks conflict with other established legal maxims in theory. Whenever practical implementation clashes occur the Golden Rule takes precedence as the governing and more significant directive. Furthermore, disregarding this rule serves as a necessary but insufficient condition for establishing strict civil liability since actual damages or other specific legal triggers must also be present.
 ‌Conclusion: Most Islamic jurists historically declined to adopt the Golden Rule as a formal jurisprudential maxim due to concerns about its reliance on human imagination and the variance in individual preferences. The analysis demonstrates however that the strict application of the consistency element nullifies these subjective variables and successfully guides legal reasoning toward definitive rulings based on universal human principles. The Golden Rule successfully transforms individual subjective desires into an objective and rational framework for social regulation. Recognizing this rule as an independent rational proof empowers jurists to enforce equitable social relations and prioritize public interest over arbitrary personal preferences in Islamic legal practice.

واژگان کلیدی English

Golden Rule
Moral Maxim
Jurisprudential Maxim
Element of Consistency
  1. قرآن کریم.
  2. نهج‌البلاغه (1378). (محمد دشتی، مترجم). مشهد: آستان قدس رضوی.
  3. عهد جدید، انجیل متی.
  4. آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین (1409ق). کفایة‌الاصول (جلد 2). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  5. اسلامی، سیدحسن (1386). قاعده زرین در حدیث و اخلاق. مجله علوم حدیث، 4، صص. 36-45.
  6. العراقی، آقاضیا (1405ق). نهایةالافکار. قم: جامعة‎المدرسین.
  7. ایزدپور، محمدرضا (1386). عقل و کشف ملاکات احکام. فصلنامه اندیشه نوین دینی، 11، صص. 127-144.
  8. بوسیلیکی، حسن (1396). مقایسه بسندگی و کارآمدی قاعده زرین با قاعده تعمیم‌پذیری کانت. نشریه قبسات، سال 22، شماره 84، صص. 165-194.
  9. ترک‌زاده، رضوان (1396). مفهوم دلیل عقلی (پایان‎نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قرآن و حدیث.
  10. جعفری‌تبار، حسن (1399). منطق حیرانی. تهران: فرهنگ نشر نو.
  11. حجت، مینو (1395). آیا پایه‌های اخلاقی عقلانی‌اند؛ نقدی بر نگرش گنسلر در باب عقلانیت اخلاقی. مجله حکمت و فلسفه، دوره 12، شماره 46، صص. 7-20.
  12. حلی (محقق)، نجم‌الدین (1409ق). شرایع‌الاسلام فی مسائل‌الحلال و الحرام‌ (جلد 1). قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
  13. خدابخشی، حسن، آیتی، سیدمحمدرضا و عربیان، اصغر (1398). بازشناسی مفهومی ضمان و اقسام آن در فقه اسلامی. نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی، 24، صص. 9-40.
  14. خمینی، سیدروح‌الله (1375). اصول فقه (تعادل و تراجیح). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر تراث الامام‌خمینی.
  15. خمینی، سیدروح‌الله (1392). انوارالهدایة فی‌التعلیقة علی‌الکفایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
  16. خویی، سیدابوالقاسم (1417ق، الف). محاضرات فی اصول‌الفقه. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  17. خویی، سیدابوالقاسم (1417ق، ب). مصباح‌الاصول (جلد 1 و 3). قم: نشر الفقاهة.
  18. داوودی بیرق، حسین (1395). تفسیر قوانین شکلی (آیین دادرسی مدنی) (رساله دکتری). گروه حقوق اسلامی، دانشگاه تهران.
  19. دیلمی، احمد (1398). عدالت به‌مثابه انصاف در سنت اسلام شیعی. نشریه علوم حدیث، سال 24، شماره 1، صص. 48-68.
  20. زارعی سبزواری، عباس‌علی (1430ق). القواعدالفقهیة فی فقه‌الامامیة. قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  21. زرقا، مصطفى احمد (1418ق). المدخل‌الفقهی‌العام (جلد 2). سوریه: دارالقلم.
  22. سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق). مهذب‌الاحکام (جلد 2). قم: مؤسسه المنار.
  23. سیدفاطمی، سیدمحمد و نیکویی، مجید (1396). اندیشه ابن‌سینا؛ الهام‌بخش‌ حقوق ‌طبیعی آکویناس. فصلنامه حقوق ‌تطبیقی‌ حقوق اسلام و غرب، 76، صص 2-49. doi: 10.22091/csiw.2015.754
  24. سینگر، مارکوس جی (1392). قاعده‌ طلایی (زهرا غلام‌رضایی، مترجم). مجله مطالعات حکمت و معرفت، شماره 5 ، صص. 56-57.
  25. شهید اول، محمدبن‌مکی (بی‌تا). القواعد والفوائد (جلد 1). قم:مکتبةالمفید.
  26. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی  ل‌ال‌ااا(1384). شرح لمعه (علی شیروانی و محمدمسعود عباسی، مترجمان) (جلد 6). قم: مؤسسه دارالعلم.
  27. شیروانی، علی (1388). ترجمه اصول فقه. قم: بوستان کتاب.
  28. صادقی، محمد (1392). امکان‌سنجی و تمایزات حاکمیت قانون در حکومت دینی و غیردینی. مجله علوم قرآنی و حدیث، 30-31، صص. 93-106.
  29. صدر، محمدباقر (1403ق). الفتاوی‌الواضحة وفقا لمذهب اهل‌البیت (علیهم‌السلام). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
  30. صدر، محمدباقر (1418ق). دروس فی علم‌الاصول‌ (جلد 1). قم‌: مؤسسه النشرالاسلامی‌.
  31. صفری، محسن و بادکوبه هزاوه، آرش (1400). نقد و توجیه دلیل عقلی در تفسیر گزاره‌های حقوقی. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 1، صص. 77-96.
  32. طباطبایی حکیم، محمدسعید (1389). منتخب‌المسائل (جلد 1). قم: مهر ثامن‌الائمه (علیه‌السلام).
  33. فصیحی‌ رادمندی، مهدی (1393). عقل ‌نظری و عملی. پایگاه پژوهه: پژوهشکده باقرالعلوم (علیه‌السلام).
  34. فیاض، محمداسحاق (1410ق). محاضرات فی‎الاصول‌الفقه (تقریرات درس آیت‌الله خویی). قم: دارالهادی.
  35. فیاض‌بخش، مرجانه، عسگرخانی، ابومحمد و میرعباسی، سیدباقر (1397). نقش اصول‌ حقوقی در رفع اجمال و سکوت در حقوق ایران (در پرتوی ماده 3 آیین‌دادرسی مدنی 1379). مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 113، صص. 309-331.  
  36. قافی، حسین و شریعتی فرانی، سعید (1396). اصول فقه کاربردی (جلد 1). تهران: سمت.
  37. قبادیانی، ناصرخسرو (1400). سفرنامه ناصرخسرو. تهران: اساطیر.
  38. قرایی ‌سلطان‌آبادی، احمد و نظری توکلی، سعید (1394). مفهوم انصاف در اخلاق اسلامی و نسبت آن با قاعده زرین. پژوهش‌نامه اخلاق، 28، صص. 41-56.
  39. قماشی، سعید (1380). بازشناسی جایگاه عقل در فقه شیعه. مجله رواق اندیشه، 3، صص. 30-50.
  40. کریمی‌ لاسکی، محمد و فرامرز قراملکی، احد (1395). ادیان بزرگ، قاعده زرین و «دیگری». پژوهش‌نامه اخلاق، 28، صص. 98-75. 
  41. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی (محمدحسین درایتی، مترجم) قم: مؤسسه علمی-فرهنگی دارالحدیث.
  42. متقی ‌هندی، علی‌بن‌حسام‌الدین (1407ق). کنزل‎العمال فی سنن‌الاقوال و الافعال. بیروت: مؤسسه الرسالة.
  43. مجلسی، محمدباقر (1387). بحارالانوارالجامعة لدرر اخبارالائمةالاطهار (علی دوانی، مترجم). تهران: انتشارات تهران.
  44. محقق داماد، سیدمصطفی (1385). قواعد فقه؛ بخش مدنی (مالکیت-مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  45. محقق داماد، سیدمصطفی (1388). تحولات اجتهاد شیعی؛ سیر تاریخی، حوزه‌ها و شیوه‌ها. تحقیقات حقوقی، 44، صص. 11-54.
  46. محقق داماد، سیدمصطفی (1406ق). قواعد فقه (جلد 1). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  47. محمدبیگی، علیرضا و توتونچیان، مهری (1398). بررسی قاعده عدالت از دیدگاه فقه امامیه. نشریه مطالعات فقه اقتصادی، 3، صص. 47-81.
  48. مصباح یزدی، محمدتقی (1405ق). تعلیقة علی نهایة‌الحکمه. قم: در راه حق.
  49. مصطفوى، سیدمحمدکاظم (1421ق). القواعد (مائة قاعدة فقهیة معنا و مدرکاً و مورداً). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  50. مظفر، محمدرضا (1382 الف). اصول‌الفقه (جلد 2). قم: اسماعیلیان.
  51. مظفر، محمدرضا (1382 ب). اصول فقه. قم: دارالفکر.
  52. مغنیه، محمدجواد (1428ق). فلسفةالاخلاق فی‌الاسلام. قم: دارالکتاب‌الاسلامیه.
  53. موسوی بجنوردی، میرزاحسن (1401). القواعدالفقهیه (جلد 1). قم: الهادی.
  54. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1375). تحریرالوسیله (جلد 2). قم:مؤسسه المطبوعات دارالعلم.
  55. میرشکاری، عباس و رمضانی، فاطمه (1402). قاعده طلایی در اخلاق. دایرةالمعارف اخلاق پزشکی اسلامی، صص. 1-16.
  56. میرشکاری، عباس و رمضانی، فاطمه (1403). تبیین نسبت قاعده طلایی با مسئولیت مدنی. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 25(1)، 33-62. doi: 10.30497/law.2024.245349.3441
  57. نایینی، محمدحسین (1352). اجودالتقریرات (جلد 1). قم:عرفان.
  58. نایینی، محمدحسین (1376). فوائدالاصول (جلد 1). قم: جامعة‎المدرسین.
  59. نسایی، احمدبن‌علی(1410ق). سنن نسانی. بیروت: دارالمعرفة.
  60. نعمت‌اللهی، اسماعیل (1398). راهکارهای توسعه قلمرو عقد ضمان در فقه امامیه. حقوق اسلامی، 65، صص. 273-297.
  61. ولایی، عیسی (1387). فرهنگ تشریحی ‌اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی.
  62. Bible. (1971). Revised standard version of the Bible. The Division of Christian Education of the National Council of the Churches of Christ in the United States of America.
  63. Confucius. (2003). Analects (Edward Slingerland, Trans.). Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc.
  64. Gensler, H. (2013). Ethics and the golden rule. London: Routledge.
  65. Gewirth, A. (1978). The golden rule rationalized. Midwest Studies in Philosophy, 13, 133-147.
  66. Hertzler, J. (1934). On golden rules. International Journal of Ethics, University of Chicago Press, 4, 418-436.
  67. MacIver, R., & Spitz, D. (2005). The deep beauty of the golden rule. New York: Routledge.
  68. Meyers, Carol. (2005). Exodus. Cambridge University Press.
  69. Sutta-Nipata. (1947). Woven cadences of early Buddhists (E. M. Hare, Trans.). London: Oxford University Press.
  70. The Dhammapada. (1985). The Buddha's path of wisdom (Acharya Buddharakkhita, Trans.). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.
  71. The Gathas. (1989). The thought-provoking divine songs of Zarathushtra (Ali A. Jafarey, Trans.).
  72. The Mahabharata. (2007). Anusasana Parva (Pratap Chandra Roy & D. N. Bose, Trans.).
  73. Udanavarga. (1983). (W. Woodville Rockhill, Trans.). London: Trubner & Co. Ludgate Hill.

  • دریافت 05 آذر 1404
  • پذیرش 07 اسفند 1404