پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

«الزام به وصیت» در فقه اسلامی و نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، جامعه‌المصطفی‌العالمیه، قم، ایران.
چکیده
«وصیت» به‌عنوان یکی از نهادهای مهم حقوقی که ریشه در فقه اسلام دارد، نقشی اساسی در تنظیم روابط مالی و غیرمالی افراد پس از فوت ایشان ایفا می‌کند. بر اساس دیدگاه مشهور فقهیان اسلامی، وصیت امرى استحبابى است نه واجب. با این همه، امروزه شکلی از وصیت واجب، با الهام از مکتب ظاهریه و ابن‌حزم اندلسی، در قوانین احوال شخصیه برخی از کشورهای اسلامی با شرایط و احکام خاص خود وارد شده است. دور از نظر ارباب دانش نیست که در نظام حقوقی ایران که ابتناء بر فقه امامیه دارد، تا کنون نهاد وصیت واجب به‌رسمیت شناخته نشده است. این پژوهش با به‌کارگیری روش توصیفی تحلیلی و با بازخوانی نصوص قرآنی و روایی مرتبط با نهاد وصیت، به بررسی دیدگاه‌های عالمان مسلمان در زمینه «الزام به وصیت» پرداخته است. مصداق بارز این نوع وصیت، موردی است که یکی از فرزندان خانواده پیش از پدر یا مادر خود بدرود حیات دنیا گفته، و نوادگان او به‌دلیل اجرای قاعده «الأقرب یمنع الأبعد»، از ترکه پدربزرگ و مادربزرگ محروم می‌مانند. در چنین شرایطی، وصیتی معادل با سهم‌الارث فرزند متوفی، مانع محرومیت نوادگان شده و جایگاه قائم‌مقامی آنان را در کنار سایر فرزندان محفوظ می‌دارد و پشتوانه‌ای حمایتی برای نوادگانی بدون تکیه‌گاه اقتصادی فراهم می‌آورد. یافته‌های تحقیق نمایان‌گر است که مبانی و مستندات شرعی قابل اعتنایی وجود دارد تا قانون‌گذاران کشورهای اسلامی از جمله ایران، جامه قانون بر «وصیت واجب» بپوشانند؛ از جمله دلالت خاص آیه شریفه ۱۸۰ سوره بقره با تعبیرات مؤکد «کُتِبَ عَلَیْکُمْ» و «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِینَ»، روایاتی که بر اهتمام فوق‌العاده به‌وصیت دلالت دارد و در نهایت قاعده عدل و انصاف.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Obligatory Bequest: Prospects in Islamic Law and the Iranian Legal Order

نویسنده English

Siamak Qiasi Sarraki
Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The will is a fundamental legal institution in Islamic law for regulating financial and non-financial affairs after death. While jurists traditionally view the will as a recommended act the principle that a closer relative excludes a more remote one often deprives grandchildren of an inheritance when their parent dies before the grandparent. This article investigates the concept of the Obligatory Bequest which is inspired by the Zahiri school and has been adopted by various Islamic countries. The primary research objective is to explore the legal and jurisprudential prospects of incorporating this institution into the Iranian legal order which currently does not recognize it. The research question focuses on whether religious texts and the rule of justice provide sufficient grounds for legislative reform to protect orphaned descendants.
 ‌Method & Approach: This study employs a doctrinal research method to analyze religious and legal texts. The approach involves a critical re-examination of Quranic verses and prophetic traditions related to bequests. The researcher examines the divergent views of Muslim scholars including the Imami school and the Zahiri perspectives of Ibn Hazm (D. 1064). Furthermore, the study evaluates the existing legal structures in Islamic nations and Iranian civil law to determine the feasibility of adopting mandatory wills. This analytical framework assesses the linguistic interpretations of mandatory language in Sharia sources to establish a basis for legal change.
 ‌Findings: The research identifies two main jurisprudential theories regarding the obligation to make a will. The majority view denies the legal obligation and interprets the Quranic phrase "a right upon the God-fearing" (Surah al-Baqarah, V. 180: aqqan ʿalā al-Muttaqīn) as a moral recommendation for the pious. However, another significant theory supports the obligation by citing the mandatory expression "it is prescribed for you" (Kutiba ʿalaykum) in Surah al-Baqarah which is identical to the language used to mandate fasting. The findings suggest that an obligatory bequest can effectively allocate a portion of the estate to grandchildren to represent the share of their deceased parent. Additionally, the rule of justice and equity supports this institution because it prevents the unfair impoverishment of grandchildren whose parents may have contributed to the family wealth.
 ‌Conclusion: The Obligatory Bequest serves as an essential tool for achieving justice and equity within the Islamic inheritance system. While not yet recognized in Iran the study concludes that there are solid religious foundations and valid jurisprudential interpretations to support its legislation. Implementing this reform would fill a significant gap in the legal system and prevent social resentment caused by the exclusion of vulnerable heirs. The article finally recommends that the Iranian legislature should adopt this institution to harmonize traditional inheritance rules with modern social needs and religious principles of mercy.

واژگان کلیدی English

Personal Status Law
Will
Obligation to Make a Will
Obligatory Bequest
  1. قرآن کریم.
  2. قانون احوال شخصیه جمهوری عراق (1959م).
  3. قانون احوال شخصیه کویت (1984م).
  4. قانون احوال شخصیه مصر (2000م).
  5. قانون مدنی ایران (1307).
  6. آﺧﻮﻧﺪ ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ، ﻣﺤﻤﺪﻛﺎﻇﻢ (1406ق). ﻛﻔﺎﻳﺔالاﺻﻮل. ﻗﻢ: ﻣﺆﺳﺴه آل‌اﻟﺒﻴﺖ.
  7. ابن حزم، علی‌بن‌احمد (2001م). المحلى بالآثار (جلد 8). چاپ 1، بیروت: دارالفکر.
  8. ابن رشد قرطبی، احمدبن‌محمد (1416ق). بدایةالمجتهد والنهایةالمقتصد (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دار احیاء‌التراث.
  9. ابن ماجه، محمدبن‌یزید (بی‌تا). سنن ابن ماجه (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دار احیاء‌الکتب‌العربیه.
  10. ابن منظور، محمدبن‌مکرم (1410ق). لسان‌العرب (جلد 15). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌الاسلامیه.
  11. ابوزهره، محمد (1963م). احکام‌الترکات والمواریث. چاپ 1، قاهره: دارالفکرالعربی.
  12. امامی، سیدحسن (1373). حقوق مدنی (جلد 3). چاپ 1، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
  13. ﺑﺠﻨﻮردی، ﺳﻴﺪﺣﺴﻦ (1419ق). اﻟﻘﻮاﻋﺪاﻟﻔﻘﻬﻴﺔ (جلد 6). ﻗﻢ: اﻟﻬﺎدی. 
  14. بحرانی، سیدهاشم حسین (بی‌تا). البرهان فی تفسیرالقرآن (جلد 22). چاپ 1، قم: اسماعیلیان. 
  15. جصاص، احمدبن‌على (1405ق). احکام‌القرآن. چاپ 1، بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
  16. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). حقوق مدنی وصیت. چاپ 2، تهران: گنج دانش. 
  17. حر عاملی، محمدبن‌حسن (۱۴۰۱‌ق). وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعة (جلدهای 13 و 19). چاپ 1، بیروت: دارالاحیاء‌الثراث‌العربیه.
  18. حلی، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا). تذکرةالفقها (جلد 3). چاپ 2، قم: مؤسسه آل‌البیت.
  19. رازی، اﺑﻮاﻟﻔﺘﻮح (1371). روض‌اﻟﺠﻨﺎن و روح‌اﻟﺠﻨﺎن ﻓﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮاﻟﻘﺮآن (ﻣﺤﻤﺪﺟﻌﻔﺮ ﻳﺎﺣﻘﻲ و ﻣﺤﻤﺪﻣﻬـﺪی ﻧﺎﺻﺢ، محققان) (جلد 1). ﻣﺸﻬﺪ: ﺑﻨﻴﺎد ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎی اﺳﻼﻣﻲ آﺳﺘﺎن ﻗﺪس رﺿﻮی. 
  20. ریاض، محمد (1429ق). احکام‌المواریث بین‌النظرالفقهى والتطبیق‌العلمی. چاپ 1، قاهره: دارالفکرالعربی.
  21. زحیلی، وهبة (1418ق). الفقه‌الاسلامی و ادلته (جلد 10). چاپ 2، دمشق: دارالفکرالمعاصر. 
  22. زکی شقره، عیسى (1440ق). قانون‌الوصیةالواجبة‌الکویتی رقم 5 لسنة 1971م دراسة فقهیة. شماره ۱۱۷، کویت: فصلیة علمیة محکمة تصدر عن مجلس النشرالعلمی.
  23. سلطان، صلاح‌الدین (1394). المواریث والوصیة بین‌الشریعة والقانون. چاپ 1، بی جا: عقیده. 
  24. سلیمی، مهدی، حائری، محمدحسن و صابری حسین (1399). وجوب وصیت از دیدگاه ساختارهای قرآنی. نشریه قرآن‌شناخت، شماره 14.
  25. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌على (1403ق). الروضةالبهیة فی شرح‌اللمعة‌الدمشقیة (جلد 6). چاپ 2، بیروت: دارالترات‌العربی.
  26. صدر، محمد (1419ق). ماوراءالفقه (جلد 5). چاپ 1، قم: دارالمصطفی. 
  27. طباطبایی، محمدحسین (1374). المیزان فی تفسیرالقرآن (محمدباقر موسوی، مترجم) (جلد 1). چاپ 2، قم: جامعه مدرسین. 
  28. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372). جوامع‌الجامع (جلد 1). چاپ 1، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  29. طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 2). چاپ 3، تهران: المکتبةالمرتضویة لاحیاء الآثارالجعفریة.
  30. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). الخلاف فی‌الاحکام (جلد 4). چاپ 1، قم: جامعه مدرسین. 
  31. فاضل مقداد (السیوری حلی)، مقدادبن‌عبدالله (1384). کنزالعرفان فى فقه‌القرآن. چاپ 1، تهران: مرتضوى.
  32. فخرالمحققین، محمدبن‌حسن (1387). ایضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد (جلد 2). چاپ 2،  قم: اسماعیلیان.
  33. فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب (1357). القاموس‌المحیط. چاپ 1، بیروت: دارالمأمون.
  34. فیومی، احمدبن‌محمد (1405ق). المصباح‌المنیر فی غریب‌الشرح‌الکبیر (جلد2). چاپ 1، قم: دارالهجره.
  35. قرطبی، محمدبن‌احمد (1364). الجامع لاحکام‌القرآن (جلد 2). چاپ 1، تهران: ناصرخسرو.
  36. قطب راوندی، سعیدبن‌هبةالله (1405ق). فقه‌القرآن فی شرح آیات‌الاحکام (جلد 2). چاپ 1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی . 
  37. کاتوزیان، ناصر (1377). ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 29. 
  38. کاتوزیان، ناصر (1381). دوره مقدماتی حقوق مدنی (شفعه، وصیت و ارث). چاپ 1، تهران: میزان.
  39. کاسانی، علاءالدین ابوبکربن‌مسعود (1377). بدایع‌الصنایع فی ترتیب‌الشرایع (جلد 3). چاپ 2، بیروت: دارالاحیاءالتراث.
  40. ﻣﺎﻣﻘﺎﻧﻲ، ﻣﻼﻋﺒﺪاﷲ (1350). ﻧﻬﺎﻳﺔاﻟﻤﻘﺎل ﻓﻲ ﺗﻜﻤﻠﺔ ﻏﺎﻳﺔ‌اﻵﻣﺎل. ﻗﻢ: ﻣﺠﻤﻊ‌اﻟﺬﺧﺎﺋﺮ الاﺳﻼﻣﻴﺔ.
  41. مصطفوی، سیدکاظم (1390). قواعد فقه. چاپ 1، تهران: میزان.
  42. مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه (جلد 1). چاپ 1، تهران: دارالکتب‌الاسلامی. 
  43. ملکی میانجی، محمدباقر (1400ق). بدایع‌الکلام فی تفسیر آیات‌الاحکام. چاپ 1، بیروت: مؤسسه الوفا.
  44. نجفی، محمدحسن (1401ق). جواهرالکلام فی شرح شرایعالاسلام (جلد 28). چاپ 3، بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی.
  45. نووى، یحیى‌بن‌شرف (1996م). شرح‌النووى على مسلم (جلد 5). چاپ 1، قاهره: دارالخیر.
  46. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1426ق). موسوعة‌الفقه‌الاسلامی (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
  47. ﻳﺰدی، ﻣﺤﻤﺪ (1415ق). ﻓﻘﻪ‌اﻟﻘﺮآن (جلد 4). ﻗﻢ: ﻣﺆﺳﺴه اﺳﻤﺎﻋﻴﻠﻴﺎن.

مقالات آماده انتشار، پذیرش شده
انتشار آنلاین از 22 دی 1404

  • دریافت 30 مهر 1404
  • پذیرش 09 آذر 1404