پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

تحلیل فقهی «بازارگردانی» در بازار سرمایه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و حقوق، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.‌
3 دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
«بازارگردانی» به‌عنوان یکی از نهادهای نوپدید و ابزار کلیدی تنظیم‌گری در بازار سرمایه، نقشی محوری در تأمین نقدشوندگی، کاهش نوسانات قیمتی، انتظام‌بخشی به جریان معاملات و ایجاد تعادل عرضه و تقاضا ایفا می‌کند. اما با وجود توسعه سریع بازارهای سرمایه اسلامی و اهمیت نهاد بازارگردانی در بازارهای متعارف، بررسی بازارگردانی در این بازارها، مطابق با چارچوب حقوقی و مالی اسلام همچنان مغفول مانده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی توصیفی و رویکرد حقوقی اسلامی به‌تبیین ماهیت قرارداد بازارگردانی، ارزیابی مشروعیت شرعی و استخراج الزامات فقهی آن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد: قرارداد بازارگردانی به دلیل ویژگی‌های خاص خود، از جمله استمرار فعالیت، ورود سرمایه و پذیرش ریسک، با هیچ‌یک از عقود معین همچون جعاله، وکالت، مضاربه و اجاره عمل انطباق ندارد و باید به‌عنوان عقد نامعین و نوظهور عقلایی تحلیل شود. مشروعیت این قرارداد بر مبنای اطلاق آیات قرآنی «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» و «تِجارَةً عَنْ تَرَاضٍ»، روایت «المُؤمِنونَ عَندَ شُروطِهِم»، قاعده سلطنت، سیره عقلا، اصل لزوم و اصل آزادی قراردادها اثبات می‌گردد. البته رعایت اصول بنیادی مالی اسلامی همچون ممنوعیت ربا و نفی غرر، منع قمار و اکل مال به‌باطل، قاعده لاضرر، تسهیم ریسک و پشتوانه‌دار بودن معاملات، شرط صحت و کارآمدی قرارداد بازارگردانی در نظام مالی اسلامی است. بازارگردانی اسلامی مطلوب، ترکیب خدمت و سرمایه‌گذاری، و پذیرش ریسک با تأکید بر تعهد بازارگردان تعیین‌شده، نظارت شرعی مستمر، شفافیت اطلاعاتی و پاداش مبتنی بر عملکرد واقعی و ریسک‌پذیری است. نتیجه پژوهش آن است که بازارگردانی، نهادی مشروع و لازم‌الوفا در فقه اسلامی محسوب می‌شود و می‌تواند با رعایت الزامات شرعی و حقوقی، به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین تنظیم‌گری در بازار سرمایه اسلامی پذیرفته شود.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Analysis of 'Market Making' in the Islamic Capital Market

نویسندگان English

Mohammad Hakim 1
Mohammad Bagher Panahi 2
Mohammad Ali Alemi 3
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Faculty of Theology, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran.
2 LLM Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran.‌
3 LLM Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: Market making has emerged as a pivotal regulatory instrument within capital markets to ensure liquidity, mitigate price volatility, and maintain transaction equilibrium. Despite the rapid expansion of Islamic capital markets, the jurisprudential characterization of market making remains insufficiently explored within the Islamic legal and financial framework. This research addresses the fundamental question of the legal nature of market-making contracts under Islamic law and seeks to determine their validity relative to established doctrinal categories. The objective is to define the legal nature of this financial institution, establish its Shari'ah legitimacy, and identify the jurisprudential requirements necessary for its operation.
 ‌Method & Approach: The study utilizes a fundamental doctrinal research method with an Islamic legal approach. Data collection is library-based and documentary, drawing from Iranian capital market regulations, civil law principles, and Shi’a jurisprudential sources. The methodology involves a comparative analysis of market making against classical nominate contracts—including Ju’alah, Wakalah, Mudarabah, and Ijarah al-A’mal—to discern its distinct legal features. The research further evaluates the legitimacy of the contract through primary Islamic sources such as the Quran and Sunnah as well as rational principles including the No-Harm (La-Darar) rule and the principle of contractual freedom.
 ‌Findings: The research demonstrates that the market-making contract does not strictly conform to any classical nominate contract because it requires continuous commitment, the employment of personal capital, and the inherent acceptance of market risk. Consequently, market making is characterized as an innominate (Aqd-e-Nāmo’ayyan) and emerging rational contract. Its legitimacy is supported by the Quranic mandates to fulfill all contracts and trade by mutual consent, alongside the legal principle that the default state of contracts is validity. The findings indicate that the validity of these contracts depends on adherence to fundamental Islamic financial prohibitions, including the ban on Riba, Gharar, and Maysir. Furthermore, legitimate market making must involve actual risk-sharing and must be backed by real assets rather than purely speculative or fixed-return mechanisms.
 ‌Conclusion: The research concludes that market making is a legitimate and binding institution within Islamic jurisprudence that facilitates market stability and prevents excessive uncertainty. It serves as a practical application of the No-Harm rule by preventing destructive fluctuations and market illiquidity. The study recommends a hybrid market-making model that combines designated obligations with competitive incentives. Policy recommendations include the formulation of specific Shari'ah standards by regulatory bodies, the implementation of continuous Shari'ah supervision, and the restructuring of market-maker rewards to be based on actual performance and risk-taking rather than guaranteed fixed fees. Such a framework ensures that the market-making institution remains consistent with the ethical and legal pillars of the Islamic financial system.

واژگان کلیدی English

Market Making
Islamic Capital Market
Stock Exchange
Financial Regulation
  1. قرآن کریم.
  2. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1368).
  3. قانون بازار اوراق بهادار (1384).
  4. قانون تجارت (1311).
  5. قانون مدنی ایران (1307).
  6. دستورالعمل فعالیت بازارگردانی در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران (۱۴۰۰).
  7. ابن زهره، حمزة‌بن‌علی (1417ق). غنیةالنزوع (جلد 1). قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  8. ابن فارس، احمد (١٤٢٠ق). معجم مقاییس‌اللغة (جلد 2). بیروت: دارالکتب‌العلمیة.  
  9. احسایی، محمد‌بن‌علی‌بن‌ابی‌جمهور (1405‌ق). عوالی‎اللئالی (جلد 1). قم: دار سیدالشهدا (علیه‌السلام).
  10. امامی، سیدحسن (۱۳۶۶). حقوق مدنی (جلد ۱). چاپ 6، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه. 
  11. امین، سیدعلیرضا، بصیری، حمیدرضا و معصومی‌نیا، غلامعلی (1401). واکاوی فقهی موانع مشروعیت سبدگردانی نهادهای مالی در بازار سرمایه. اقتصاد اسلامی، سال 22، شماره 85، ، صص 33-59.
  12. انصاری، مرتضی (١٤١٥ق). المکاسب‌المحرمة (جلدهای 1، 3، 4 و 5). قم: مجمع الفکرالاسلامی.  
  13. انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی (1384). ‌دانشنامه حقوق خصوصی (جلد 1). چاپ 1، تهران: محراب فکر.
  14. ایروانی، علی (١٤٠٦ق). حاشیه المکاسب (جلد 1). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.  
  15. تبریزی، میرزاجواد (1385). استفتائات جدید (جلد 2). قم: سرور.
  16. تفرشی، محمدعیسی و مرتضوی، عبدالحمید (۱۳۸۸). مطالعه تطبیقی تعهد به وسیله و به نتیجه در فقه، حقوق فرانسه و ایران. فصلنامه فقه و مبانی حقوق، ۱۵، ۱۱–۳۲. 
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۲). ترمینولوژی حقوق. چاپ 22، تهران: گنج دانش.
  18. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1410‌ق). الصحاح (جلد 2). بیروت: دارالعلم للملایین.
  19. حائری، سیدکاظم (١٤2٣ق). فقه‌العقود (جلد 1). قم: مجمع اندیشه اسلامی.  
  20. حر عاملی، محمدبن‌حسن (۱۴۰۹ق). وسائل‌الشیعة (جلدهای14، 17، 18، 19 و 21). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السلام).  
  21. حسینی مقدم، سیدروح‌الله (۱۳۹۸). بازارگردانی در بازار اوراق بهادار. چاپ 2، تهران: چالش.
  22. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (١٤١٣ق). مختلف‌الشیعة (جلد 5). قم: دفتر انتشارات اسلامی.  
  23. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (١٤١4ق). تذکرة‌القها (جلد 10). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السلام).
  24. حلی (محقق)، جعفربن‌حسن (1408ق). شرایع الاسلام (جلد 4). قم: اسماعیلیان. 
  25. حلی، محمدبن‌حسن (۱۳۸۷ق). ایضاح‌الفوائد (جلد 2). قم: اسماعیلیان.
  26. خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1392). تحریرالوسیلة (جلدهای 1 و 2). تهران: مکتبه العلمیةالاسلامیة.
  27. خمینی (امام)، سیدروح‌الله (١٤٢١ق). کتاب البیع (جلدهای 1، 4 و 5). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه).
  28. خوانساری، احمد (۱۳۹۴ق). جامع‌المدارک فی شرح‌المختصرالنافع. تهران: مکتبة‌الصدوق.  
  29. خویی، سیدابوالقاسم (۱۳۷۷). مصباح‌الفقاهة (جلدهای 2، 4 و 7). قم: مکتبةالداوری.  
  30. خویی، سیدابوالقاسم (1409ق). مبانی العروة‌الوثقى (سیدمحمدتقی خویی، مقرر) (جلدهای 1 و 2). قم: مدرسه دارالعلم.
  31. خویی، سیدابوالقاسم (1410ق). منهاج‌الصالحین (جلد 2). قم: مدینةالعلم.
  32. خویی، سیدابوالقاسم (بی‌تا). المستند؛ الاجارة. بی‌جا: بی‌نا.
  33. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (١٤١٢ق). مفردات الفاظ‌القرآن. بیروت: دارالعلم.  
  34. رحیمی کلیشادی، محمد (۱۴۰۲). بازارگردانی در معاملات سهام. چاپ 1، تهران: ترمه.
  35. رحیمی کلیشادی، محمد و حسن‌زاده، حسین (۱۴۰۱). طراحی سازوکار بازارگردانی در معاملات سهام بورس اوراق بهادار تهران مبتنی بر فقه امامیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه امام‌صادق علیه‌السلام.
  36. رشتی، میرزاحبیب‌الله (۱۳۱۱ق). کتاب الاجارة. بی‌جا: بی‌نا. 
  37. زبیدی، سیدمحمدمرتضی (١٤١٤ق). تاج‌العروس (جلد 10). بیروت: دارالفکر.  
  38. سبزواری، سیدعبدالاعلى (1413ق). مهذب‌الاحکام (جلدهای 18 و 19). قم: مؤسسه المنار.  
  39. ستوده تهرانی، حسن (۱۳۹۰). حقوق تجارت. چاپ 30، تهران: دادگستر. 
  40. شهاب لواسانی، کیهان و مرشدبابایی، صدف (1399). بررسی اثر افزایش احتمال معامله معامله‌گران مطلع بر انتخاب نامساعد بازارگردان. دانش مالی تحلیل اوراق بهادار، 46، صص. 125-136.
  41. شهید اول، محمدبن‌مکی (بی‌تا). القواعد والفوائد (جلد 2). قم: کتاب‌فروشی مفید.  
  42. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (١٤١٣ق). مسالک‌الافهام (جلدهای 2، 3، 4، 11 و 14). قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیة.  
  43. شهیدی، مهدی (۱۳۷۱). قرارداد تشکیل بیع. مجله تحقیقات حقوقی، 10 (1)، صص. 57-90.
  44. شهیدی، مهدی (1396). حقوق مدنی ۱؛ تشکیل قراردادها و تعهدات. چاپ 13، تهران: مجد.
  45. صدر، سیدمحمدباقر (1360). بررسی‌هایی درباره اقتصاد اسلام (ترجمه اقتصادنا، عبدالعلی اسپهبدی، مترجم) (جلد 2). تهران: جهاد سازندگی.
  46. صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۲). مسئولیت مدنی؛ الزامات خارج از قرارداد. تهران: سمت.
  47. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1409ق). العروةالوثقی (جلد 5). بیروت: مؤسسه الاعلمی.
  48. طباطبایی، سیدعلی‌بن‌محمد (١٤١٨ق). ریاض‌المسائل فی تحقیق‌الاحکام بالدلائل (جلدهای 4 و 8). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السلام).
  49. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن (جلد 3). تهران: ناصرخسرو.  
  50. طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 3). تهران: مکتبةالمرتضویة.
  51. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). تهذیب‌الاحکام (جلد 3). تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  52. عباسی، سجاد و نیک‌فرجام، کمال (۱۴۰۰). تحلیل حقوقی بازارگردانی در بورس اوراق بهادار (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری.
  53. عباسی، سجاد، تاجیک‌زاده، سعید و پاسبان، محمدرضا (۱۴۰۲). راهنمای حقوقی بازارگردانی در بورس. چاپ 1، تهران: چاپ و نشر بازرگانی.
  54. عباسی، سجاد، تاجیک‌زاده، سعید و علیزاده، سعید (۱۳۹۹). بررسی ماهیت حقوقی قرارداد بازارگردانی. دومین کنفرانس ملی علوم انسانی و توسعه، صص. ۱–۷.
  55. عراقی، آقاضیا (١٤١٨ق). قاعده لاضرر. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.  
  56. علیدوست، ابوالقاسم (۱۳۹۷). فقه و حقوق قراردادها (جلد 1). چاپ 4، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  57. فدایی‌نژاد، محمداسماعیل و کامل‌نیا، مجتبی (1390). بررسی اثرات بازارگردانی روی نقدشوندگی سهام و سودآوری آن برای بازارگردان در بورس اوراق بهادار تهران. چشم‌انداز مدیریت مالی، 3 (1)، صص. 41-54.
  58. فیومی، احمدبن‌علی (بی‌تا). المصباح‌المنیر (جلد 2). بی‌جا: دارالکتب‌العلمیة. 
  59. قنواتی، جلیل و عیسایی تفرشی، عیسی (۱۳۸۰). رابطه نهاد نمایندگی با نهادهای حق‌العمل‌کاری، عاملی و دلالی. مجله مجتمع آموزش عالی قم، ۱۱ (۳)، صص ۵۵-81.
  60. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷3). حقوق مدنی؛ الزامات خارج از قرارداد (ضمان قهری). تهران: دانشگاه تهران.
  61. کاتوزیان، ناصر (1374). قواعد عمومی قراردادها (جلدهای 1 و 4). تهران: شرکت سهامی انتشار.
  62. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۷). حقوق مدنی؛ عقود معین. تهران: گنج دانش.
  63. کاتوزیان، ناصر (1390). قانون مدنی در نظم حقوق کنونی. چاپ 31، تهران: بنیاد حقوقی.
  64. کرکی، علی‌بن‌حسین (١٤١٤ق). جامع‌المقاصد (جلد 4). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).  
  65. کاشف‌الغطا، محمدحسین (۱۳۵۹ق). تحریرالمجلة (جلد 1). نجف: المکتبةالمرتضویة.
  66. گیلانی، ابوالقاسم (۱۳۷۹). جامع‌الشتات. تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. 
  67. محقق داماد، سیدمصطفی (۱۳۸۸). قواعد فقه؛ بخش مدنی. چاپ 19، تهران: مرکز نشر اسلامی.
  68. مدرسی، سیدمحمدتقی (۱۳۹۳ق). الفقه‌الاسلامی؛ قسم المعاملات. بیروت: دارالصادق.
  69. مراغی، سیدمیرعبدالفتاح (1417ق). العناوین‌الفقهیة (جلد 2). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
  70. مصباحی مقدم، غلامرضا و صفری، محمد (1388). بررسی درآمد حاصل از تحمل ریسک از دیدگاه آموزه‌های اسلامی. اقتصاد اسلامی، سال ۹، شماره 36.
  71. معروف حسینی، هاشم (بی‌تا). نظریه العقد فی‌الفقه‌الجعفری. بیروت: المؤلف.
  72. معصومی‌نیا، غلامعلی (1389). ابزارهای مشتقه؛ بررسی فقهی و اقتصادی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  73. مکارم شیرازی، ناصر (1411ق). القواعدالفقهیة (جلد 2). قم: مدرسه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام).
  74. موسوی بجنوردی، سیدحسن (١٤١٩ق). القواعدالفقهیة (جلدهای 1 و 5). قم: الهادی.
  75. موسویان، سیدعباس (1375). پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در اقتصاد اسلامی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  76. موسویان، سیدعباس (1392). مبانی فقهی بازارهای پول و سرمایه و کاربردهای آن. معرفت اقتصاد اسلامی، سال 5، شماره 9، صص. 57-78.
  77. موسویان، سیدعباس (1399). بازار سرمایه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  78. نایینی، میرزامحمدحسین (١٤١٣ق). المکاسب والبیع (جلد 1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.  
  79. نجفی، محمدحسن (١٤٠٤ق). جواهرالکلام (جلدهای 22، 23، 26، 27، 35، 37 و 41). بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.  
  80. نراقی، احمد (١٤١٧ق). عوائدالایام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  81. نصیری خوزانی، مصطفی و درودیان، حسنعلی (۱۳۸۰). جبران خسارت ناشی از نقض قرارداد (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه تهران.
  82. نظری چالشتری، سمیه و فیضی چکاب، غلام‌نبی (۱۳۹۸). حقوق و تعهدات اطراف قرارداد بازارگردانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.  
  83. نوروزی، حمید (۱۳۹۹). ماهیت حقوقی بازارگردانی و آثار آن در بازار اوراق بهادار (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). شیراز: دانشگاه شیراز.
  84. AbdulRahman, Y. (2010). The art of Islamic banking and finance: Tools and techniques for community-based banking. John Wiley & Sons, 1(1), 1–425.
  85. Collins, E. F., Hess, D., Maisannes, C., Shanmugam, B., Zaha, R., & Hayat, U. (2009). A primer on Islamic finance. Research Foundation Publications, 2009(6), 1–60.
  86. El-Hawary, D., Grais, W., & Iqbal, Z. (2004). Regulating Islamic financial institutions: The nature of the regulated. World Bank Policy Research Working Paper Series, 3227(1), 1–35.
  87. Grais, W., & Pellegrini, M. (2006). Corporate governance and Shariah compliance in institutions offering Islamic financial services. World Bank Policy Research Working Paper Series, 4054(1), 1–45.
  88. Grais, W., & Pellegrini, M. (2006). Corporate governance in institutions offering Islamic financial services: Issues and options. World Bank Policy Research Working Paper Series, 4052(2), 1–55.
  89. Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2013). Economic development and Islamic finance. World Bank Publications, 1(1), 1–310.
  90. Jobst, A. (2007). The economics of Islamic finance and securitization. The Journal of Structured Finance, 13(1), 6–27.
  91. Ortega Barrales, E. (2012). Lessons from the flash crash for the regulation of high-frequency traders. Fordham Journal of Corporate & Financial Law, 17(4), 1159–1188.
  92. Rethel, L. (2010). Whose legitimacy? Islamic finance and the global financial order. Review of International Political Economy, 18(1), 75–98.
  93. Wilson, R. (2012). Corporate governance in Islamic financial institutions. In Islamic finance in Europe: Towards a plural financial system (pp. 203–222). Edinburgh University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرش شده
انتشار آنلاین از 08 بهمن 1404

  • دریافت 02 آذر 1404
  • پذیرش 13 دی 1404