پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

امکان‌سنجی «حجر نسبی» از زاویه مفهوم حجر و تمثیلی بودن موجبات احصائی آن در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
چکیده
این نوشتار، تلاشی است برای پاسخ بدین پرسش که اگر اشخاصی رشید، نسبت به پاره‌ای از حوزه‌های اقتصادی، به‌دلایلی نظیر پیچیدگی‌های خاص آن حوزه، قادر به تشخیص سود و زیان خویش نباشند، آیا قانون‌گذار از نظر مبنایی، امکان حمایت از ایشان با سازوکار حجر نسبی یعنی حجر ایشان نسبت به همان حوزه‌ها را دارد؟ پاسخ به این مسأله، در گرو بررسی ابعاد و زوایای فقهی و حقوقی بسیاری است که از میان آن ابعاد، واکاوی و بررسی تنها دو مورد «مفهوم‌شناسی حجر» و «تمثیلی بودن اسباب احصاء شده از حجر» در دستور کار این مقاله است؛ بنابراین، پژوهش حاضر را می‌توان فتح بابی برای تحقیقاتی دیگر جهت رسیدن به پاسخ نهایی پرسش فوق‌الذکر دانست. این پژوهش، با روش تحلیلی توصیفی و با بررسی مصادر لغت‌شناسی و مطالعه وسیع در متون فقهی اسلام و حقوق ایران انجام گرفته و بدین سرانجام منتهی شده است که بر اساس ریشه‌ها و معنای لغوی حجر و مبانی فقهی آن، و توجه به این نکته که قوانین موضوعه ایران در باب حجر، بر بنیان فقهی استوار است؛ اولاً تعریف مناسب از حجر، چنین است: «ممنوعیتی جزئی یا کلی، به‌نحو مادی و یا حکم وضعی که قانون‌گذار، فقط برای دسته‌ای خاص از اشخاص، بر تصرف آزادانه‌ای از آنان در اموال خود، اعم از تصرف حقوقی، مادی، مستقیم و غیرمستقیم وضع می‌کند؛ در حالی که انجام مستقیم آن تصرف توسط دیگر اشخاص، فی‌نفسه مجاز، صحیح و واجد نفوذ حقوقی است». ثانیاً، چنان‌چه قانون‌گذار، با در نظر گرفتن تمام جوانب فقهی حقوقی، لازم ببیند که ممنوعیتی جدید با ویژگی‌های گفته‌شده در تعریف حجر وضع نماید، ماده 1207 قانون مدنی ایران و احصائاتی که نسبت به اسباب حجر در دکترین فقه امامیه انجام گرفته، اشکال مبنایی برای قانون‎گذار ایجاد نمی‌نماید و این ممنوعیت، مصداقی دیگر از حجر قلمداد خواهد شد.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Feasibility of ‘Relative Legal Incapacity’: From the Perspective of the Concept of Incapacity (Hajr) and the Exemplary Nature of Its Enumerated Grounds in Shia Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان English

Mohammad Hosein Auseem 1
Mahdi Mohammad Zadeh 2
1 LLM in Private Law, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌‌Context & Objective: This research addresses the concept of Hajr (legal incapacity) within Shia jurisprudence and Iranian law, prompted by the complexities of modern economic life. In specialized fields like financial markets, individuals who are legally competent [Rashid] may still lack the specific expertise to identify and avoid detrimental transactions, raising the question of whether legal protection can be extended to them. This study explores the foundational possibility of establishing a form of "relative Hajr" [Hajr Nesbi], which would apply only to specific domains where an individual is vulnerable. The research aims to answer whether the concept of Hajr can be interpreted in an exemplary (non-exhaustive) manner and if the legally recognized causes of incapacity are strictly limited to those explicitly listed in legal and jurisprudential texts, or if new causes can be identified to meet contemporary needs.
 ‌Method & Approach: The study employs a doctrinal and library-based methodology, utilizing a hermeneutic-analytical approach to examine primary sources. The research begins by establishing a conceptual framework through a lexical and terminological analysis of Hajr and its prerequisite, legal capacity [Ahliyyat]. It then critically assesses the definitions and causes of Hajr presented by both jurists [Fuqaha] and modern legal scholars, highlighting divergences between the broader jurisprudential understanding and the narrower interpretation often found in Iranian positive law, particularly concerning Article 1207 of the Civil Code. The paper contrasts these views, proposes a refined definition of Hajr, and briefly compares the concept with laws on legal incapacity in several U.S. states to demonstrate the viability of a more flexible approach in contemporary legal systems.
 ‌Findings: The research finds a significant distinction between the definitions of Hajr in Iranian legal scholarship and Shia jurisprudence. While many legal scholars link Hajr to a lack of capacity for legal execution [Ahliyyat al-Istifa'], jurisprudential sources define it more fundamentally as a "prohibition" [Man'] imposed by the Lawgiver on a person's ability to dispose of their property, whether partially or totally. This jurisprudential view supports a more expansive application. Regarding its causes, the study argues that the common legal assumption of an exhaustive list (minority, insanity, and prodigality as per Article 1207) is a misinterpretation. Analysis of classical jurisprudential texts reveals that the enumerated causes were often considered exemplary or conventional for pedagogical purposes, not strictly exhaustive [Hasri]. Therefore, the findings suggest that any condition leading to a legally mandated prohibition on financial disposition, consistent with the Islamic Fiqh, can foundationally be recognized as a cause of Hajr.
 ‌Conclusion: The study concludes that the restrictive interpretation of Hajr in Iranian positive law is not mandated by its Islamic jurisprudential foundations. Shia jurisprudence allows for a more flexible and expansive understanding, where the causes of legal incapacity are not exhaustively enumerated. Consequently, there is no fundamental jurisprudential barrier preventing the legislator from establishing new forms of Hajr, including "relative Hajr," to protect individuals in specific, complex situations, provided such measures align with a precise definition of the concept. While this research establishes the foundational possibility, it emphasizes that the actual implementation of such a law would require a comprehensive evaluation of competing principles, such as the freedom of contracts versus the protective aims of the law. This paper serves as a crucial first step, inviting further research into the practical and theoretical implications of modernizing the application of Hajr.

واژگان کلیدی English

Puberty
Sanity
Prudence
Legal Incapacity
Relative Legal Incapacity
Specific Legal Incapacity
Protective Legal Incapacity
  1. قرآن کریم.
  2. آبی یوسفی، حسن‌بن‌ابی‌طالب (1417ق). کشف‌الرموز فی شرح مختصرالنافع (جلد 1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  3. آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین (1406ق). حاشیه المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  4. آسیم، محمدحسین و محمدزاده، مهدی (1405). نگرشی نو بر کاربرد تعلیلات منصوص شرعی در امر قانون‌گذاری. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 27(1)، 1-38. doi: 10.30497/law.2025.248423.3792
  5. ابن ‌فهد حلی، جمال‌الدین احمدبن‌محمد (1407ق). المهذب‌البارع فی شرح‌المختصرالنافع (جلد ۲).  قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  6. ابن‌ منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمدبن‌مکرم (1414ق). لسان‌العرب (جلد ۴). بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
  7. ابوالحسین، احمدبن‌فارس‌بن‌زکریا (1404ق). معجم مقاییس‌اللغة (جلد ۲). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  8. اصفهانی (مجلسی اول)، محمدتقی (1400ق). یک دوره فقه کامل فارسی. چاپ 1، تهران: مؤسسه و انتشارات فراهانی.
  9. اصفهانی، سیدابوالحسن (1422ق). وسیلةالنجاة (مع حواشی الامام‌الخمینی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (قدس سره).
  10. امامی، سیدحسن (1393). حقوق مدنی در شخصیت، تابعیت، اسناد سجل احوال، اقامتگاه، غایب مفقودالاثر، قرابت، نکاح و فسخ آن (جلد 4). چاپ 23، تهران: اسلامیه. 
  11. امامی، سیدحسن (1394). حقوق مدنی در طلاق، متعه، اولاد، خانواده، انفاق، حجر، قیمومت (جلد ۵). چاپ 19، تهران: اسلامیه.
  12. انصاری (شیخ)، مرتضی‌بن‌محمدامین (1415ق). صراط‌النجاة (محشی). قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
  13. ایروانی، محمدباقر (1384). دروس تمهیدیة فی‌القواعدالفقهیة (جلد 2). قم: مؤسسه الفقه للطباعة والنشر. 
  14. بحرانی آل عصفور، یوسف‌بن‌احمدبن‌ابراهیم (1405ق). الحدائق‌الناضرة فی احکام‌العترة‌الطاهرة (جلد 20). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  15. ترحینی عاملی، سیدمحمدحسین (1427ق). الزبدة‌الفقهیة فی شرح‌الروضة‌البهیة (جلد 5). قم: دارالفقه للطباعة والنشر.
  16. توکلی، محمدمهدی (1403). آموزش جامع حقوق مدنی (جلد 1). چاپ 18، تهران: مکتوب آخر.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1357). دائرة‌المعارف حقوق مدنی و تجارت؛ حقوق تعهدات، عقود و ایقاعات (جلد 1). تهران: بنیاد راستاد.
  18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378‌). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (جلدهای 1 و 3). تهران: کتابخانه گنج دانش.
  19. جمعی از پژوهشگران (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) (جلد 3). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام).
  20. حائری طباطبایی، سیدعلی‌بن‌محمد (1418ق). ریاض‌المسائل فی تحقیق‌الاحکام بالدلائل (جلد 9). قم: مؤسسه آل‌البیت.
  21. حسینی عاملی، سیدجوادبن‌محمد (1419ق). مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة (جلد 16). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  22. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1413ق). قواعدالاحکام فی معرفة‌الحلال والحرام (جلد 2). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1414ق‌). تذکرة‌الفقها (جلد 14). قم: مؤسسه آل‌البیت.
  24. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1420ق). تحریرالاحکام‌الشرعیة علی مذهب‌الامامیة (جلد 2). قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  25. حلی (فخرالمحققین)، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف (1387ق). ایضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد (جلد 2). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  26. حلی (محقق)، نجم‌الدین جعفربن‌الحسن (1408ق). شرایع‌الاسلام فی مسائل‌الحلال والحرام (جلد 2). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  27. حلی (محقق)، نجم‌الدین جعفربن‌حسن (1418ق). المختصرالنافع فی فقه‌الامامیة (جلد 1). قم: مؤسسه المطبوعات‌الدینیة.
  28. حیاتی، علی‌عباس (1391). حقوق مدنی (۱)؛ اشخاص و محجورین. تهران: میزان.
  29. خوانساری، سیداحمدبن‌یوسف (1405ق). جامع‌المدارک فی شرح‌المختصرالنافع (جلد 3). قم: مؤسسه اسماعیلیان. 
  30. دانش‌پژوه، مصطفی (1392). مقدمه علم حقوق با رویکرد به حقوق ایران و اسلام. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).
  31. دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه دهخدا (جلد 5). تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  32. ساکت، محمدحسین (1372). شخصیت و اهلیت در حقوق مدنی. مشهد: مؤلف.
  33. سبحانی تبریزی، جعفر (1415ق). الرسائل‌الاربع؛ قواعد اصولیة و فقهیة. قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  34. شایگان، سیدعلی (1375). حقوق مدنی. قزوین: طه.
  35. شهید اول، محمدبن‌مکی (1410ق). اللمعةالدمشقیة فی فقه‌الامامیة. بیروت: دارالتراث.
  36. شهید اول، محمدبن‌مکی (1417ق). الدروس‌الشرعیة فی فقه‌الامامیة (جلد 2). قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
  37. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1412ق). الروضةالبهیة فی شرح‌اللمعةالدمشقیة (المحشی سلطان‌العلماء) (جلد 1). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  38. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1413ق). مسالک‌الافهام الی تنقیح شرایع‌الاسلام (جلد 4). قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیة.
  39. شهیدی، مهدی (1400). حقوق مدنی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات (جلد 1). تهران: مجد.
  40. صدر، سیدمحمد (1420ق)، ماوراءالفقه (جلد 9). بیروت: دارالاضواء للطباعة والنشر والتوزیع.
  41. صفایی، سیدحسین و قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1401). حقوق مدنی؛ اشخاص و محجورین. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).
  42. طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 2). تهران: المکتبةالمرتضویة لاحیاء‌الآثارالجعفریة.
  43. فاضل مقداد، مقدادبن‌عبدالله (1404ق). التنقیح‌الرائع لمختصرالشرایع (جلد 2). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (رحمت‌الله علیه).
  44. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425ق). تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة؛ المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین و القرض، الرهن، الحجر، الضمان، الحوالة و الکفالة، الوکالة، الاقرار، الهبة‌. قم: مرکز فقه ائمه اطهار (علیهم‌السلام).
  45. فاطمی، سیدمحمدمهدی (1345). حجر در حقوق مدنی ایران و فقه اسلام. قم: چاپخانه حکمت.
  46. قاروبی، حسن (1395). النضید فی شرح روضة‌الشهید (جلد 21). قم: عالمه.
  47. قرشی، سیدعلی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن (جلد 2). تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  48. کاتوزیان، ناصر (1371). حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها: انعقاد و اعتبار قرارداد، ضمانت اجرای شرایط اساسی معامله، نظریه بطلان و عدم نفوذ (جلد 2). تهران: شرکت انتشار.
  49. کاتوزیان، ناصر (1376). حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها: مفهوم عقد، انعقاد و اعتبار قرارداد «تراضی» (جلد 1). تهران: شرکت سهامی انتشار.
  50. کاتوزیان، ناصر (1379). کلیات حقوق؛ نظریه عمومی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  51. کاتوزیان، ناصر (1398). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: گنج دانش.
  52. مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (25/8/1358). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران  با اصلاحات 6/6/1368 شورای بازنگری قانون اساسی.
  53. مجلس شورای ملی (8/8/1314). قانون مدنی.
  54. محقق داماد، سیدمصطفی (1381). قواعد فقه (بخش مدنی). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).
  55. محقق داماد، سیدمصطفی (1384). قواعد فقه (بخش مدنی: مالکیت و مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  56. محقق داماد، سیدمصطفی و اسلامی، مریم (1389). بررسی احکام حجر و ورشکستگی در فقه و حقوق اسلامی. نامه الهیات، سال 4، شماره ۱۰، صص. ۱17-۱28.
  57. مختاری، رحیم و اسکندری، حمید (1403). حجر موردی در حقوق موضوعه ایران و فقه امامیه. علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره 8، شماره 4، صص 24-32.
  58. مدنی، سیدجلال‌الدین (1385). حقوق مدنی؛ بررسی مشخصات اشخاص و محجورین: وضعیت، شخصیت، هویت، اهلیت، حریت، تابعیت، اقامت، قرابت، ولایت و قیمومت (جلد 7). تهران: پایدار.
  59. مصطفوی، حسن (1402ق). التحقیق فی کلمات‌القرآن‌الکریم (جلد 2). تهران: مرکز الکتاب للترجمة والنشر. 
  60. مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الامام‌الصادق (علیه السلام) (جلد 5). قم: مؤسسه انصاریان.
  61. الموسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1392). کتاب البیع (جلد 4). چاپ 4، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (قدس سره).
  62. الموسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1422ق). نجاةالعباد. چاپ 1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (قدس سره).
  63. نجفی (صاحب ‌الجواهر)، محمدحسن (1404ق). جواهر‌الکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلد 26). بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
  64. واسطی، سیدمحمدمرتضی (1414ق). تاج‌العروس من جواهرالقاموس (جلد 6). بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
  65. یوسف‌زاده، مرتضی (1389). حقوق مدنی ۱ و ۲؛ اشخاص و اموال و مالکیت. تهران: میزان.
  66. Arkansas Code.
  67. Colorado Revised Statutes.
  68. Indiana Code.
  69. Michigan Compiled Laws.
  70. New Mexico Statutes.
  71. Ohio Revised Code.
  72. Virginia Administrative Code.

  • دریافت 16 مرداد 1404
  • پذیرش 03 مهر 1404