پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

العقود تابعه للقصود؛ بازخوانی فقهی اصل آزادی قراردادی با تکیه بر دیدگاه محقق مراغی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری حقوق خصوصی، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشیار، گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.‌‌‌‌
3 دانشیار، گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.‌‌‌
چکیده
اصل حاکمیت اراده و آزادی قراردادی از جمله اصول مهم و پرکاربرد در حقوق موضوعه ایران است که ماده دهم قانون مدنی نیز به‌نوعی دلالت بر آن دارد. قاعده «العقود تابعه للقصود»، یکی از قواعدی است که در نگاه اول می‌توان آن را تجلّی‌ اصل حاکمیت اراده در فقه امامیه قلمداد نمود؛ همان‌طور که بسیاری از حقوق‌دانان نیز در آثار و تالیفات خود بدان اشاره کرده‌اند. چنان‌چه از قاعده اخیر بتوان به‌عنوان مستند اصل حاکمیت اراده نام برد، سوال اساسی آن است که در حقوق ایران، اصل حاکمیت اراده و قاعده «العقود تابعه للقصود» تا چه میزان به قصد و اراده طرفین اعتبار می‌دهند و آیا می‌توان این دو را به عنوان مبنای اعتبار عقود و قراردادها معرفی کرد؟ آنگاه، دیدگاه صاحب «العناوین»، سیدمیرعبدالفتاح مراغی، به‌عنوان یکی از فقیهان متأخر قائل به آزادی افراد در انعقاد عقود و قراردادهای عقلایی، در این مورد چیست؟ نگارندگان با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی، دریافتند که هر چند در نظام حقوقی ایران، قصد متعاقدین، خالق ماهیت حقوقی است، اما مبنای التزام و اعتباربخشی به عقد، اراده شارع است. از جمله ثمرات این مبنا، عبارتند از (1) جریان احکام مترتب بر عقد به‌صرف انشاء و بدون نیاز به اراده مستقل متعاقدین در ایجاد آن و (2) حاکم شدن اصل لاضرر و نفی عسر و حرج بر دیگر اصول قراردادی؛ دیدگاهی که محقق مراغی نیز بر آن است.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Contracts are Subject to the Parties' Intentions: An Islamic Jurisprudential Reexamination of the Principle of Contractual Freedom Based on the Views of Mir Abd al-Fattah Maraghi (d. 1834 CE)

نویسندگان English

Mohammad Amini 1
Mahdi Shahabi 2
Sayyed Mohammad Sadegh Tabatabaei 3
1 PhD in Private Law, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran.‌‌‌‌
3 Associate Professor, Department of Law, Faculty of Administrative Sciences and Economics, University of Isfahan, Isfahan, Iran.‌‌‌
چکیده English

 ‌Context & Objective: The principle of the sovereignty of intention and contractual freedom plays a significant role in Iranian positive law, notably referenced in Article 10 of the Iranian Civil Code. The rule "al-'uqūd tābi‘ah lil-quūd" (contracts are subject to the intentions) is frequently discussed within Shi'a Islamic jurisprudence as an embodiment of this principle. While this rule appears to reflect the centrality of intention in contract formation, the key issue arises in determining the extent to which the intentions of the contracting parties are recognized within Iranian law as the foundation for the validity of contracts. This study investigates the weight given to the intentions of the parties under Iranian law and explores the perspectives of Sayyid Mir Abd al-Fattah Maraghi (d. 1834), a jurist who advocated for individual freedom in rational contract formation.
 ‌Method & Approach: The authors employed a doctrinal approach, analyzing Islamic jurisprudential works alongside Iranian legal doctrine. By examining the views of Maraghi and other jurists, the study delves into the application of the principle of the sovereignty of intention in Shiite jurisprudence and its impact on Iranian legal practices, particularly concerning contract validity and the legal consequences tied to contractual declarations.
 ‌Findings: The study found that in the Iranian legal system, the intention of the contracting parties is crucial for determining the legal nature of a contract. However, it is ultimately the intention of the Islamic legislator [Sha're] that underpins the obligation and validity of the contract. Additionally, the research highlighted two primary consequences of this legal framework: first, that the legal consequences of a contract can apply solely based on its declaration, without necessitating an independent intention from the parties involved, and second, that the principle of no harm and the negation of hardship takes precedence over other contractual principles—a viewpoint shared by Maraghi.
 ‌Conclusion: The research concludes that while the sovereignty of intention is recognized in Iranian law, it is balanced by the overarching authority of the Islamic legislator's intent. This highlights a nuanced approach to contractual freedom in Iranian jurisprudence, where party intention influences the legal status of contracts but does not solely determine their validity. Maraghi's perspective aligns with this framework, emphasizing the protection of individual freedom within the boundaries set by Islamic law.

واژگان کلیدی English

Sovereignty of Intention
Principle of Contractual Freedom
Foundation of Contract Validity
Intention of the Legislator
Intention of the Contracting Parties
  1. قرآن کریم.
  2. آل کاشف‌الغطا، محمدحسین (1359ق). تحریرالمجلۀ (جلد 2). چاپ 1، نجف: المکتبة‌المرتضویة.
  3. آملی، شیخ‌محمدتقى (1413ق). المکاسب والبیع (تقریر بحث المیرزا النایینی). قم: مؤسسه النشرالاسلامی‌التابعة لجماعةالمدرسین.
  4. احمدی بنی، الهام (1397). اصل آزادی قراردادها در برخورد با محدویت‌های آن. پژوهش‌نامه تطبیقی دادپیشگان، شماره 2.
  5. اردبیلى، احمدبن‌محمد (1403ق). مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح ارشادالاذهان (جلد 10). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  6. اسدی‌نژاد، سیدمحمد و نیک‌کار، جمال (1404). صحت‌سنجی عملکرد قانون‌گذار نسبت به «تحدید حاکمیت اراده» در «قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 26(3)، 1001-1030. doi: 10.30497/law.2025.247587.3688
  7. اسماعیلی، محسن (1397). اصل حاکمیت اراده در حقوق غرب و اسلام؛ مبانی، آثار و پیشینه تاریخی. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، دوره 5، شماره 2. doi: 10.22091/csiw.2019.1554.1124
  8. افتخاری، جواد (1395). حقوق مدنی (3)؛ کلیات عقود و حقوق تعهدات (نظری و کاربردی). چاپ 2، تهران: میزان.
  9. انصاری، مرتضی (1415‌ق). مکاسب (ط- الحدیثة) (جلد‌های 3، 5 و 6). چاپ 1، قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
  10. انصاری، مرتضی (1416ق). فرائدالاصول (جلدهای 2 و 5). قم: دارالاعتصام.
  11. انصاری (شیخ)، مرتضی (1432ق). مکاسب (جلدهای 3 و 6). قم: تراث الشیخ‌الاعظم.
  12. بحرالعلوم، السیدمحمد (1403ق). بلغةالفقیه (جلد 2). چاپ 4، قم: مکتبة‌الصادق (علیه‌السلام).
  13. بیات، فرهاد و بیات، شیرین (1395). شرح جامع قانون مدنی. تهران: انتشارات ارشد.
  14. پولانزانس، آر (1377). طبیعت اشیا و حقوق؛ پژوهشی درباره دیالکتیک واقعیت و ارزش (نجادعلی الماسی، مترجم). چاپ 1، تهران: میزان و دادگستر.
  15. تهرانی، آقابزرگ (1408ق). الذریعة الى تصانیف‌الشیعة (جلد 15). قم: اسماعیلیان.
  16. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین ( 1413‌ق). مسالک‌الافهام الى تنقیح شرایع‌الاسلام (جلد 5). چاپ 1، قم: مؤسسة المعارف‌الاسلامیة.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1392). تأثیر اراده در حقوق مدنی. چاپ 3، تهران: گنج دانش
  18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378). حقوق مدنی (حقوق تعهدات). چاپ 3، تهران: گنج دانش.
  19. جوادی آملی، عبدالله (1388). درس خارج فقه.
  20. حر العاملی، محمدبن‌الحسن (بی‌تا). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء‌التراث.
  21. حر عاملی، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل‌الشیعة (جلد 6). چاپ 1، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام). 
  22. حسینی مراغی، سیدمیرعبدالفتاح (1417‌ق). العناوین (جلدهای 1 و 2). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی حوزه علمیه قم.
  23. حکیم، سیدمحسن (بی‌تا). مستمسک‌العروة‌الوثقى (جلد 13). بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی.
  24. حکیم، محمدتقی (1429‌ق)، القواعدالعامة فی‌الفقه‌المقارن. چاپ 1، تهران: المجمع‌العالمی للتقریب بین‌المذاهب‌الاسلامیة.
  25. حلی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1420ق). تذکرة‌الفقها (جلد 10). قم: مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء‌التراث.
  26. خالقی، نرگس، شهابی، مهدی و فصیحی‌زاده، علیرضا (1400). تحلیل چگونگی تأثیرپذیری اعتبار قراردادی از واقعیت تأملی بر نوع ارتباط اعتبار و واقعیت تجربی-اجتماعی در حقوق. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 22 (1)، صص. 73-90. 
  27. خراسانی، محمدکاظم (1406ق)، حاشیه الآخوند الی‌المکاسب. چاپ 1، قم: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  28. خمینی، سیدروح‌الله (1410ق). کتاب البیع (جلد 4). چاپ 4، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  29. خویی، سیدابوالقاسم (1408ق). مبانی العروة‌الوثقى؛ کتاب المضاربة (محمدتقی الخویی، تنظیم). چاپ 1، قم: لطفی.
  30. خویی، سیدابوالقاسم (1419ق). مصباح‌الفقاهۀ (شیخ محمدعلى التوحیدی، تنظیم) (جلد 2). چاپ 1، قم: داوری.
  31. دورانت، ویل (1376). تاریخ فلسفه. (عباس زریاب‌خویی، مترجم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  32. زراعت، عباس (1393). ترجمه و شرح‌ العناوین. تهران: جنگل.
  33. سبحانی، جعفر (1393). درس خارج فقه.
  34. سبحانی، جعفر (بی‌تا). الایضاحات‌السّنیة للقواعدالفقهیة (جلد 2). قم: از سایت http://tohid.ir/.
  35. سبزواری، محمدباقر (1423ق). کفایة‌الاحکام (جلد 1). قم: دفتر انتشارت اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  36. سلیمانی، حدیث (1395). قاعده تبعیت عقد از قصد در فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران. تهران: دانشگاه مذاهب اسلامی.
  37. السند (آیت‌الله)، شیخ‌محمد (1430ق). بحوث فی قرائۀ‌النص الدینی (السید عماد الحکیم و الشیخ مصطفی الاسکندری، به قلم). چاپ 1، قم: باقیات و مکتبة فدک.
  38. سیدخاموشی، سیدمهدی و ملیحی، سیدحمیدرضا (1396). نگرش آیات و روایات به اصل حاکمیت اراده در اعمال حقوقی. پژوهش دینی، ۱۶ (۳۴)، صص. 83-96.
  39. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمان‌بن‌ابی‌بکر (1401ق). الاکلیل فی استنباط‌التنزیل. بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  40. شهابی، مهدی (1393). قرارداد به‌مثابه قانون هابزی یا کانتی؛ تأملی در مبنای اعتبار مفاد قرارداد در حقوق مدنی ایران و فرانسه. مطالعات حقوقی، دوره 6، شماره 4، صص. 55-94. doi: 10.22099/jls.2015.2976
  41. شهابی، مهدی (1394). قرارداد به‌مثابه قانون طبیعی (عقلی)؛ تأملی در مبنای اعتبار مفاد قرارداد در نظام حقوق قراردادهای ایران و فرانسه. مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 6، شماره 2. doi: 10.22059/jcl.2015.55778
  42. شهیدی، مهدی (1380). تشکیل قراردادها و تعهدات (حقوق مدنی) (جلد 1). چاپ 2، تهران: مجد.
  43. صفایی، سیدحسین (1401). قواعد عمومی قراردادها. چاپ 38، تهران: میزان.
  44. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1370). حاشیه المکاسب (جلد 2). چاپ 4، قم: مؤسسه اسماعیلیان
  45. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1363). المیزان فی تفسیرالقرآن (سیدمحمدباقر موسوی همدانی، مترجم) (جلد 5). چاپ 1، قم: موسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام). 
  46. طباطبایى یزدی، سیدمحمدکاظم (1420ق). العروة‌الوثقى (جلد 5). چاپ 1، قم: مؤسسه النشرالاسلامی
  47. طوسی (شیخ)، محمد‌بن‌حسن (1387). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 3). تهران: المکتبة‌المرتضویة لاحیاء‌الآثارالجعفریة.
  48. الغرناطی الکلبی، محمدبن‌احمدبن‌محمد (1403ق). التسهیل لعلوم‌التنزیل (جلد 4). لبنان: دارالکتاب‌العربی.
  49. فاضل مقداد، جمال‌الدین (1384ق). کنزالعرفان فی فقه‌القرآن (جلد 2). طهران: منشورات‌المکتبة‌المرتضویة لاحیاءالآثارالجعفریة.
  50. فخرالمحققین، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف (1387). ایضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد (جلد 3). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  51. فرزانه، معین و تولایی، علی (1396). بررسی تطبیقی نظریه بطلان قرارداد مغارسه. مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 11، شماره 39.
  52. فهیمی، عزیزالله (1397). قواعد فقه 2 (ترجمه مائة قاعدة فقهیة از سیدکاظم مصطفوی). چاپ 3، تهران: میزان.
  53. قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1382). جواز تفسیر در پوشش تعدیل و منع تعدیل در پوشش آن. مدرس علوم انسانی، شماره 133، صص. 28-164.
  54. کاتوزیان، ناصر (1368). حقوق مدنى (مشارکت‌ها و صلح). چاپ 2، تهران: گنج دانش.
  55. کاتوزیان، ناصر (1372). حقوق مدنى ( قواعد عمومى قراردادها) (جلد 1). چاپ‌ 2، تهران: شرکت سهامى انتشار.
  56. کاتوزیان، ناصر (1374). حقوق مدنى ( قواعد عمومى قراردادها) (جلد 1). چاپ‌ 3، تهران: شرکت سهامى انتشار.
  57. کاتوزیان، ناصر (1380). ستایش قرارداد یا اداره قرارداد. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 52، شماره پیاپی 826.
  58. کاتوزیان، ناصر (1395). قانون مدنى در نظم حقوقى کنونى. تهران، میزان.
  59. کاشف‌الغطا (شیخ)، محمدحسین (1422ق)، تحریرالمجلة (جلد 3). مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  60. محقق داماد، سیدمصطفی (1371). اصل لزوم در عقود و مجاری آن در فقه امامیه. فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 1، شماره 116.
  61. محقق داماد، سیدمصطفی (1398). نظریه عمومی شروط و التزامات. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  62. محقق داماد، سیدمصطفی، قنواتی، جلیل، وحدتی شبیری، سیدحسن و عبدی‌پور، ابراهیم (1398). حقوق قراردادها در فقه امامیه (جلد 1). چاپ 10، تهران: سمت.
  63. محمدی، ابوالحسن (1382). قواعد فقه. چاپ 6، تهران: میزان
  64. مختاری، علی و فرح‌زادی، علی‌اکبر (1399). تعیین قلمرو اصل آزادی قراردادی در پرتوی تئوری حق و حکم. آموزه‌های فقه مدنی، دوره 12، شماره 21.
  65. مصطفوی، السیدمحمد‌کاظم (1421ق). القواعدالفقهیۀ (جلد 1). چاپ 4، قم: مؤسسه النشرالاسلامی‌التابعة لجماعةالمدرسین.
  66. مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعدالفقهیة (جلدهای 1 و 2). چاپ 3، قم: مدرسه امام‌امیرالمؤمنین (علیه‌السلام).
  67. مکارم شیرازی، ناصر (1394). ترجمه القواعدالفقهیة (محمدجواد نوری همدانی، مترجم) (جلد 2). چاپ 1، قم: مدرسه امام‌على‌بن‌ابى‌طالب (علیه‌السلام).
  68. موسوی بجنوردى، سیدحسن (1377). القواعدالفقهیة (جلد 3). چاپ 1، قم: نشر الهادی.
  69. نایینی، محمد حسین (1418ق). منیة الطالب (تقریر بحث النایینی للخوانساری، شیخ موسی) (جلدهای 1 و 3). 3ج، قم: مؤسسه النشرالاسلامی‌التابعة لجماعة‌المدرسین.
  70. نایینی، محمدحسین (1413ق). المکاسب والبیع (العلامة‌الربانى الشیخ محمدتقى الاملی (قدس سره)، به قلم) (جلد 1). قم: مؤسسه النشرالاسلامی‌التابعة لجماعة‌المدرسین.
  71. نراقی، مولااحمدبن‌محمدمهدی (1408‌ق). عوائدالایام فی بیان قواعدالاحکام. چاپ 3، قم: غدیر.
  72. Chazal, J. P. (2001). De la signification du mot loi dans l'article 1134 alinéa 1e du code civil. RTD. Civ, (2), 265-285.
  73. Demolombe, G. (1869). Traité des contrats ou des obligations conventionnelles en générale (Vols. 1-2, 1st ed.). Paris: Édition Durand et Hachette.
  74. Mazeaud, D. (2003). Le nouvel ordre contractuel. Revue des contrats, (1), 295-304.
  75. Putman, E. (1996). Kant et la théorie du contrat. RRJ. Droit prospectif, (3), 685-696.
  76. Shiner, Roger. (2005). Legal institutions and the sources of law. In A treatise of legal philosophy and general jurisprudence. Netherlands: Springer.
  77. Villey, Michel. (1969). La nature des choses. In Seize essais de philosophie du droit dont un sur la crise universitaire (1st ed.). Paris: Dalloz.

  • دریافت 11 خرداد 1404
  • پذیرش 25 مرداد 1404