پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

صورت‌بندی قواعد فقهی حاکم بر روابط زوجین در سوره مبارکه احزاب

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده
پژوهشگر پژوهشکده فقه و علوم انسانی، موسسه آموزش عالی حوزوی امام رضا علیه‌السلام، قم، ایران.
چکیده
قواعد فقه در حوزه حقوق خانواده، گزاره‌های عمومی هستند که بنیان اصلی بسیاری از ضوابط حقوقی این حوزه را تشکیل داده‌اند. از جمله این قواعد می‌توان به «عدم تخییر الزوجه فی انحلال النکاح بنفسها إلا فی موارد خاصه»، «سراح جمیل»، «عدم اشتراط وجود المهر فی العقد الدائم»، و «وجوب العدل فی القسم بین الزوجات» اشاره کرد که از مهم‌ترین قواعد فقهی حاکم بر روابط زناشویی در نظام اسلامی به شمار می‌آیند. جستار پیش‌رو، با روش توصیفی تحلیلی، قواعد مذکور را به‌طور خاص با استناد به آیات سوره مبارکه احزاب، و با توجه به دیگر منابع اصیل فقهی مورد بررسی قرار می‌دهد. چگونگی انعکاس این قواعد در مواد قانون مدنی ایران، به‌عنوان پیوندی میان فقه اسلامی و حقوق ایران، مورد تحلیل قرار گرفته است. صورت‌بندی قواعد فقه و شناسایی بستر کاربرد آن‌ها، نه‌تنها امکان ضابطه‌مندسازی فقه را فراهم می‌آورد، بلکه زمینه لازم برای وحدت رویه قضایی در موارد فقدان نص قانونی را نیز تدارک می‌کند.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Formulation of Jurisprudential Rules Governing Spousal Relations in Sūrat al-Aḥzāb

نویسنده English

Maryam Esmaeli Parzan
Research Scholar, Research Center for Jurisprudence and Humanities, Imam Reza Seminary Higher Education Institute, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: Islamic family law jurisprudence is based on foundational propositions that guide the development of legal norms in matters of spousal relations. The Qur’anic text, particularly Sūrat al-Azāb, plays a significant role in shaping these principles. This study seeks to identify and formulate the jurisprudential rules derived from this surah, examining their role in classical Islamic legal theory and their reflection in contemporary statutory frameworks. The central question is how Sūrat al-Azāb provides a jurisprudential basis for regulating marital relations within both traditional and modern legal systems.
 ‌Method & Approach: This research employs a doctrinal method with an analytical approach, focusing on textual interpretation of verses from Sūrat al-Azāb. Authoritative juristic sources are examined to support the interpretive conclusions, and jurisprudential rules are extracted through systematic reasoning (istinbā al-akām). The study also conducts a comparative legal analysis to trace the manifestation of these rules within the Iranian Civil Code, highlighting the continuity and transformation of Islamic legal norms in a modern legal context.
 ‌Findings: The analysis identifies four core jurisprudential rules grounded in Sūrat al-Azāb: (1) the wife's lack of unilateral authority to dissolve the marriage except in defined cases [ʿadamُ t̤akhyīrِ az-zawjah fī inilālِ an-nikāِ binafsihā illā fī mawārid khaṣṣah]; (2) the requirement for a divorce to be conducted in a fair and graceful manner [sirāun jamīl]; (3) the permissibility of a permanent marriage contract without stipulating a dowry [ʿadamُ ishtirāِ wujūdِ al-mahrِ fī al-ʿaqdِ ad-dāʾim]; and (4) the obligation of justice in the division of marital rights among multiple wives [wujūbُ al-ʿadlِ fī al-qismِ bayna az-zawjāt]. These rules are not only embedded in the Qur’anic text but are also substantiated by juristic consensus and interpretive tradition across major schools of Islamic law. Their presence in the Iranian Civil Code confirms the active role of Qur’anic jurisprudence in shaping statutory law and guiding judicial decisions in cases where explicit legislation is lacking.
 ‌Conclusion: The study demonstrates that the formulation of jurisprudential rules based on Sūrat al-Azāb contributes to the systematic development of Islamic family law. By connecting traditional exegesis with the structural requirements of contemporary legal systems, particularly in the context of Iranian legislation, these rules serve both doctrinal and practical functions. Their codification fosters legal coherence and offers a basis for judicial consistency in areas where written statutes may be silent or ambiguous.

واژگان کلیدی English

Jurisprudential Rules
Marital Relations
Sūrat al-Aḥzāb
  1. قرآن کریم.
  2. ابن منظور، محمدبن‌مکرم (1408ق). لسان‌العرب (جلدهای 2 و 3). بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی. 
  3. ابن‌ابی‌جمهور احسائی، محمد‌بن‌علی (1403ق). عوالی‌اللئالی. بی‌جا: نشر سیدالشهداء (ع).
  4. ابن‌ادریس الحلی، محمد‌بن‌احمد (1410ق). السرائر (جلد 2). قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  5. بیهقی، احمدبن‌حسین (1424ق). السنن‌الکبری (جلد 7). بیروت: دارالکتب‌العلمیه. 
  6. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). شرح‌اللمعة. قم: داوری.
  7. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1419ق). مسالک‌الافهام. قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیه.
  8. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1434ق). موسوعة‌الشهیدالثانی، قم: المرکزالعالی للعلوم‌الثقافة‌الاسلامیه.
  9. جرجانی، ابوالفتح‌بن‌مخدوم (1362). تفسیر شاهی (جلد 2). بی‌جا: نوید.
  10. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1410ق). الصحاح تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة (جلد 5). بیروت: دارالعلم.
  11. حر عاملی، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل‌الشیعة (جلدهای 17، 21 و 22). قم: مؤسسه آل‌البیت.
  12. حسینی، محمد (1393). تفسیر اهل‌بیت (علیهم‌السلام) (جلد 2). قم: مطیع. 
  13. حکیم، محسن (1410ق). منهاج‌الصالحین (جلد 2). بیروت: دارالتعارف.
  14. حلی، جعفربن‌حسن (1403ق). شرایع‌الاسلام (جلدهای 2 و 3). بیروت: دارالاضواء.
  15. حلی، حسن‌بن‌یوسف (1413ق). قواعدالاحکام (جلد 3). قم: مؤسسه النشرالاسلامی. 
  16. حلی، حسن‌بن‌یوسف (1414ق). تذکرةالفقها (جلد 7). تهران: مکتبةالرضویة لاحیاء آثارالجعفریة.
  17. حلی، محمدبن‌منصور (1410ق). السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی. قم: جامعه مدرسین.
  18. خویی، سیدابوالقاسم (1429ق). محاضرات فی‌الفقه‌الجعفری (جلد 4). مؤسسه دائرة‌المعارف الفقه‌الاسلامی.
  19. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمدبن‌مفضل (1412ق). المفردات فی غریب‌القرآن (جلد 1). بیروت: دارالمعرفه. 
  20. سبحانی، جعفر (1414ق). نظام‌النکاح فی‌الشریعة‌الاسلامیة‌الغراء (جلد 2). قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  21. شبیری زنجانی، موسی (1402ق). کتاب نکاح. قم: مرکز فقهی امام‌محمدباقر (علیه‌السلام). 
  22. صدوق، محمدبن‌علی (1413ق). من لایحضره‌الفقیه (جلد 3). قم: مؤسسه النشرالاسلامی. 
  23. طباطبایی، محمدحسین (1383). المیزان فی تفسیرالقرآن (جلدهای 2 و 16). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  24. طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع‌البحرین (جلد 2). قم: مرتضوی.
  25. طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیه (جلد 4). تهران: المکتبةالمرتضویة. 
  26. طوسی، محمدبن‌حسن (1418ق). تهذیب‌الاحکام (جلدهای 7 و 8). تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
  27. عبدالمنعم، محمدعبدالرحمن (1419ق). معجم‌المصطلحات والالفاظ‌الفقهیه (جلد 3). قاهره: دارالفضیلة.
  28. عروسی حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه (1415ق). تفسیر نورالثقلین (جلد 4)‏. قم: اسماعیلیان.
  29. عمید زنجانی، عباسعلی (1382). آیات‌الاحکام. قم، دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی.
  30. عیاشی، محمدبن‌مسعود (1380). کتاب التفسیر (جلد 1). تهران،: چاپخانه علمیه.
  31. فاضل هندی، محمد (بی‌تا). کشف‌اللثام (جلد 5). قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  32. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1410ق). کتاب العین. قم: هجرت.
  33. فیض کاشانی، محمدمحسن (1406ق). الوافی (جلد 23). اصفهان: کتابخانه امام‌ امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)
  34. فیومی، محمدبن‌احمد (1418ق). المصباح‌المنیر (جلد 1). بی‌جا: مکتبة‌العصریة.
  35. قمی، علی‌بن‌ابراهیم (1363). تفسیر القمی (جلد 2). قم: دارالکتاب.
  36. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار (جلد 101). بیروت: دار احیاء‌التراث‌العربی.
  37. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآةالعقول (جلد 21). قم، دارالکتب‌الاسلامیه.
  38. مغربی، نعمان‌بن‌محمد (1385). دعائم‌الاسلام (جلد 2). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیه‌السلام). 
  39. مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). زبدة‌البیان فی احکام‌القرآن. قم: مکتبةالمرتضویة.
  40. مکارم شیرازی، ناصر (1375). تفسیر نمونه (جلد 17). قم: دارالکتب‌الاسلامیه.
  41. مکارم شیرازی، ناصر (1385). دائرةالمعارف فقه مقارن (جلد 2). قم: مدرسه الامام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  42. مکارم شیرازی، ناصر (1424ق). کتاب النکاح (جلدهای 1 و 6). قم: مدرسه الامام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  43. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1379). تحریرالوسیله (جلد 2). تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام‌خمینی.
  44. موسوی خویی، ابوالقاسم (1394). منهاج‌الصالحین (جلد 2). قم: مدینةالعلم.
  45. موسوی روضاتی، احمد (1432ق). اجماعات‌الفقهاء‌المتقدمین (جلد 3). بیروت: مؤسسه الاعلمی.
  46. نجفی، محمدحسن (1432ق). جواهرالکلام (جلدهای 17، 30، 31، 32 و 33). تهران: المکتبةالاسلامیه.
  47. واسطی زبیدی، محمدمرتضی (1414ق). تاج‌العروس من جواهرالقاموس (جلد 17). بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر.

  • دریافت 16 خرداد 1404
  • پذیرش 13 مرداد 1404