پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

مفهوم، اعتبار و شرایط عمومی صحت قراردادهای الکترونیکی در حقوق ایران و امارات؛ درنگی در فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 استاد، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
در این نوشتار، مفهوم، اعتبار و شرایط عمومی صحت قراردادهای الکترونیکی، در نظام‌های حقوقی ایران و امارات با تأکید ویژه بر مبانی فقهی مذاهب اسلامی مورد مداقه قرار می‌گیرد. در عصری که تعاملات دیجیتال نقشی فزاینده در روابط تجاری ایفا می‌کنند، قراردادهای الکترونیکی به‌یکی از شیوه‌های رایج انعقاد قرارداد میان اشخاص در بستر فراملی تبدیل شده‌اند. اگرچه در نظام حقوقی ایران قانون تجارت الکترونیکی در سال 1382 به تصویب رسیده، اما مبانی فقهی این قراردادها هم‌چنان نیازمند بررسی‌های عمیق‌تر است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد تطبیقی در حقوق ایران و امارات، با مرور اصول بنیادین قراردادی و تطبیق آن بر قراردادهای الکترونیکی، به تبیین و مقایسه جایگاه آن در فقه امامیه و دیگر مذاهب می‌پردازد. یافته‌های جستار نمایان‌گر است که در هر دو نظام حقوقی ایران و امارات، در شرایط عمومی صحت قراردادها، قرابت‌هایی یافت می‌شود، هر چند که تطبیق و اجرای این شرایط عمومی در قراردادهای الکترونیکی متفاوت با عقود سنتی است. به‌علاوه، قواعد فقهی مذاهب اسلامی ظرفیت تطبیق با روش‌های نوین انعقاد قرارداد، مانند تبادل داده‌های الکترونیکی و پلتفرم‌های دیجیتال را داراست و هم‌گرایی قواعد فقهی و الزامات حقوقی نوین، به‌تبیین بسترهای توسعه مقررات و تقنین در کشورهای اسلامی، کمک شایانی خواهد کرد.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Concept, Validity, and General Conditions of Electronic Contracts in Iranian and Emirati Law: A Reflection within Islamic Jurisprudential Schools

نویسندگان English

Mahdi Sajadikia 1
Ghafoor Khoeini 2
Alireza Salehifar 3
1 PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌‌Context & Objective: This article addresses the concept, validity, and general conditions governing electronic contracts in the legal systems of Iran and the United Arab Emirates, situating the analysis within the jurisprudential traditions of Islamic schools of thought. The study responds to the growing significance of electronic contracts in an era of expanding digital commerce and transnational transactions. Despite the enactment of Iran’s Electronic Commerce Law in 2003, the jurisprudential basis for the legitimacy of such contracts remains underexplored. The central research question concerns how Iranian and Emirati law, grounded in Shia and other Islamic jurisprudential schools, conceptualize and regulate electronic contracts, and to what extent these frameworks align or diverge in theory and practice.
 ‌Method & Approach: The study employs a doctrinal research methodology combined with a comparative legal approach. It reviews the foundational principles of contract law in both Iran and the UAE, assessing their applicability to electronic contracts. Through comparative analysis, the article examines statutory frameworks alongside jurisprudential reasoning derived from Shia and other Islamic schools, with the aim of clarifying the scope, requirements, and legal recognition of electronic contracts in the two systems.
 ‌Findings: The analysis reveals that Iranian and Emirati legal systems share a common foundation regarding the general conditions of contractual validity, such as consent, legal capacity, lawful subject matter, and compliance with formal requirements. Nevertheless, the adaptation of these conditions to electronic contracts introduces notable distinctions in application, particularly concerning modes of expression and evidentiary standards. The findings also demonstrate that Islamic jurisprudential principles exhibit a degree of flexibility, enabling them to accommodate modern mechanisms of contract formation, including electronic data exchanges and digital platforms, without undermining their doctrinal integrity.
 ‌Conclusion: The study concludes that the convergence of Islamic jurisprudential principles with contemporary legal requirements facilitates the effective regulation of electronic contracts within Iranian and Emirati legal systems. While both frameworks recognize the legitimacy of such contracts, their practical implementation reflects nuanced differences in interpretation and procedure. This alignment between traditional jurisprudence and modern commerce contributes to the evolution of regulatory and legislative models in Islamic countries, enhancing the capacity of legal systems to address the demands of digital economies.

واژگان کلیدی English

General Principles of Contract Law
Electronic Contract
Electronic Commerce
Comparative Islamic Jurisprudence
  1. قرآن کریم.
  2. آخوند خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا). کفایة‌الاصول (جلد 1). چاپ 1، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  3. آل بورنو، محمدصدقی (1424ق). موسوعة‌القواعدالفقهیه (جلدهای 2 و 5). چاپ 1، بیروت: مؤسسه الرسالة.
  4. آمدی، محمدبن‌علی (1424ق). الاحکام فی اصول‌الاحکام (جلد 1). چاپ 1، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
  5. ابن منظور، محمدبن‌مکرم (1414ق). لسان‌العرب (جلدهای 1 و 2). چاپ 3، بیروت: دار صادر.
  6. انصاری (شیخ)، مرتضی (1414ق). رسائل فقهیه (جلد 1). چاپ 1، قم: مجمع الفکرالاسلامی.
  7. انصاری (شیخ)، مرتضی (1415ق). مکاسب (جلد 6). چاپ 1، قم: مؤسسه کنگره جهانی شیخ انصاری.
  8. انصاری، محمدعلی (1415ق). الموسوعة‌الفقهیة‌المیسرة (جلد 1). چاپ 1. قم: مجمع الفکرالاسلامی.
  9. ایروانی، میرزاعلی(1384). حاشیه المکاسب (جلد 1). چاپ 1، تهران: کیا.
  10. بحرالعلوم، سیدمحمدمهدی (1403ق). بلغةالفقیه (جلد 1). چاپ 4، تهران: مکتبةالصادق (علیه‌السلام).
  11. البحرانی، شیخ یوسف (1425ق). الحدائق‌الناضره فی احکام‌العترةالطاهرة (جلد 18). چاپ 1، قم: مؤسسه النشرالاسلامی‌التابعة لجماعة‌المدرسین.
  12. بختیاروند، مصطفی (1387). انعقاد قرارداد الکترونیک و حمایت از مصرف‌کننده. فصلنامه حقوق، 41 (1)، صص. 115-125.
  13. برجی، یعقوب‌علی (1374). نگاهی به دسته‌بندی باب‌های فقه. مجله فقه اهل‌بیت، 3، صص. 241-262.
  14. بنانیاسری، ماشالله (1385). تشکیل قرارداد در فضای سایبر؛ مقدمه‌ای بر حقوق تجارت الکترونیک. فصلنامه بصیرت، 12 (35)، صص. 51-69.
  15. جزایری، سیدمحمدجعفر (1415ق). منتهی‌الدرایة فی توضیح‌الکفایة (جلد 5). چاپ 2. قم: دارالکتاب جزایری.
  16. الجواهری، الشیخ حسن (1440ق). وجهودة فی الفقه‌المعاصر (جلد 1). چاپ 1، بغداد: الرافد للمطبوعات.
  17. حبیب‌زاده، طاهر(1390). حقوق فناوری اطلاعات؛ حقوق قراردادها در گستره قراردادهای الکترونیک. چاپ 1، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  18. الحسینی المیلانی، السیدعلی (1425ق). استخراج‌المرام من استقصاء‌الافحام (جلد 1). چاپ 1، قم: چاپخانه شریعت.
  19. حمدی، حسین (1398). روش‌شناسی استاد جعفری لنگرودی در وجودشناسی اعمال حقوقی. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 2 (5)، صص. 211-229.
  20. ختام، حفیظ (2023م). الحریة‌التعاقدیة: هل تُعد حقاً أساسیاً؟ قراءة فی نصوص‌القانون التونسی. مجله جامعة‌الامارات للبحوث‌القانونیة، (95)، صص. 269-292.
  21. الخطیب الشربینی الشافعی، محمدبن‌احمد (1415ق). مغنی‌المحتاج الى معرفة معانی الفاظ‌المنهاج (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
  22. خمینی، سیدروح‌الله (1434ق). تحریرالوسیله (جلد 22). چاپ 3. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
  23. خویی، ابوالقاسم (1413ق). مصباح‌الاصول (جلد 3). چاپ 1، قم: مکتبة‌الداوری‌.
  24. الدبیان، دبیان‌بن‌محمد (1432ق). المعاملات‌المالیة اصالة و معاصرة (جلد 5). چاپ 3، ریاض: مکتبةالملک فهد الوطنیة.
  25. ذهنی تهرانی، سیدمحمدجواد (1369). تشریح المطالب؛ شرح فارسی بر مکاسب (جلد 5). چاپ 1، قم: حاذق.
  26. رضوی، سیدمحمد (1402). وضعیت «بیع بدون ثمن»؛ مطالعه تطبیقی فقه مذاهب اسلامی و حقوق ایران. دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، 6 (2)، صص. 203-225. doi: 10.22034/mfu.2024.139930.1347
  27. روحانی، محمدصادق (1420ق). منهاج‌الفقاهة (جلد 3). چاپ 1، قم: دارالفکر.
  28. سالم، کمال‌بن‌السید (2003م). صحیح فقه‌السنة و ادلته و توضیح مذاهب‌الائمة (جلد 4). چاپ 1. قاهره: المکتبة‌التوفیقیة.
  29. السان، مصطفی و رضایی، علی (1386). تحلیل کلی کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره استفاده از ارتباطات الکترونیکی در قراردادهای بین المللی (با تأکید بر قابلیت الحاق ایران). پژوهش‌نامه بازرگانی، 12 (45)، صص. 23-55.
  30. شفیعی‌نسب، سیده‌صدیقه، قربانی، محمدعلی و رحمان ستایش، محمدکاظم (1401). بررسی مفهوم و ماهیت قرارداد الکترونیکی در فقه امامیه و حقوق ایران. مجله پژوهش‌های فقهی، 18 (3)، صص. 711-731. doi: 10.22059/jorr.2021.315977.1009002
  31. شهیدی، مهدی (1393). تشکیل قراردادها و تعهدات. چاپ 10، تهران: مجد.
  32. صفایی، سیدحسین و قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1394). حقوق مدنی؛ اشخاص و محجورین. تهران: سمت.
  33. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1370). حاشیه المکاسب (جلد 1). چاپ 4، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  34. طبرسی (شیخ)، فضل‌بن‌حسن (1408ق). مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن (جلد 3). چاپ 2، بیروت: دارالمعرفة.
  35. العاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). الروضة‌البهیة فی شرح‌اللمعة‌الدمشقیة (جلد 3). چاپ 1، قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  36. العسقلانی، ابن حجر (1379). فتح‌الباری بشرح صحیح‌البخاری (جلد 13). چاپ 1، بیروت: دارالمعرفة.
  37. علیدوست، ابوالقاسم (7/3/1402). درس خارج اصول فقه. جلسه 95، سال 2.
  38. فیومی، احمدبن‌محمد (1418ق). المصباح‌المنیر (جلد 1). چاپ 2، بیروت: المکتبة‌العصریة.
  39. القاری، ملاعلی (1422ق). مرقاة‌المفاتیح شرح مشکاة‌المصابیح (جلد 8). چاپ 1، بیروت: دارالفکر.
  40. کاتوزیان، ناصر (1398). قواعد عمومی قراردادها؛ مفهوم، انعقاد و اعتبار قرارداد. چاپ 2، تهران: گنج دانش.
  41. کاتوزیان، ناصر (1401). قواعد عمومی قراردادها (جلد 2). چاپ 6، تهران: گنج دانش.
  42. المرغینانی، علی‌بن‌ابی‌بکر (1417ق). الهدایة شرح بدایة‌المبتدی (جلد 3). چاپ 1، کراچی: اداره القرآن والعلوم‌الاسلامیة.
  43. مشفق، زهرا (1401). فرصت‌ها و چالش‌های همکاری ایران و امارات. مجله امنیت اقتصادی، 10 (4)، صص. 41-50.
  44. مظاهری، رسول و خادمی کوشا، محمدعلی (1401). قراردادهای الکترونیکی از دیدگاه فقه و حقوق. چاپ 2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  45. مقامی‌نیا، محمد (1391). نحوه انعقاد قراردادهای الکترونیکی و ویژگی‌های آن. مجله دانش حقوق مدنی، (1)، صص. 85-98.
  46. المقدسی، ابن قدامه (1388). المغنی (جلد 3). چاپ 1، قاهره: مکتبة‌القاهره.
  47. موسوی بجنوردی، سیدحسن (1377). القواعدالفقهیة (جلد 3). چاپ 1، قم: نشرالهادی.
  48. مؤذنی، حمید و کیخا، محمدرضا (1400). توسعه و تضییق در احکام معاملات در پرتوی مقتضیات عرفی و مقاصد شرعی. مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، 54 (1)، صص. 183-203. doi: 10.22059/jjfil.2021.307487.668985
  49. Jung, G. Y. (2000). Korea's electronic transaction law: A comparative study. Korean Journal of International Law and Comparative Law, 28, 75–102.
  50. Mohammed, N. (1988). Principles of Islamic contract law. Journal of Law and Religion, 6(1), 115–130.
  51. Panagariya, A. (2000). E-commerce, WTO and developing countries (Policy Issues in International Trade and Commodities Study Series No. 2). United Nations Conference on Trade and Development.
  52. Reed, C. (2011). Making contracts electronically. In Electronic commerce and the law (pp. 37–64). Cambridge University Press.
  53. Rosas, R. (2004). Comparative study of the formation of electronic contracts in American law with references to international and Mexican law. Houston Journal of International Law, 26(2), 65–105.
  54. Tedoradze, I. (2017). The principle of freedom of contract, pre-contractual obligations legal review: English, EU and US law. European Scientific Journal, 13(4), 62–77. doi: 10.19044/esj.v13n4p62

  • دریافت 13 اردیبهشت 1404
  • پذیرش 11 تیر 1404