پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

نگرشی نو بر کاربرد تعلیلات منصوص شرعی در امر قانون‌گذاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
چکیده
تا چه حد می‌توان از چرایی‌ها و علت‌هایی که در ادله احکام ذکر شده، جهت پویایی بیش‌تر فقه - و به‌تبع آن، حقوق کنونی - از جهت انطباق با اقتضائات زمان و مکان، و در راستای توجه به اهداف اسلام، و بسنده نکردن به‌اجرای ظواهر دین استفاده نمود؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی بدین مسأله پرداخته است. هدف این پژوهش، جلوگیری از ورود تفاسیر ذوقی انحرافی از ادله شرعی به نظام حقوقی، در عین تلاش برای تقویت مبانی عدم کفایت التزام نظام حقوقی به ظواهر شریعت، بدون توجه به نتایج مورد انتظار دین از حقوق و جامعه است. در نوشتار پیش‌رو، با به‌کارگیری استدلالات عقلی و تدقیق در رفتار عقلا و بررسی گسترده متون فقهی و اصولی و استناد به نصوص دینی، دو نتیجه حاصل آمده است: اوّل آنکه، بنای شارع در چرایی و تعلیلی که ناظر به مفاسد و مصالح حکمی اظهار کرده، بیان علت ناقصه و یا حکمت‌ بوده و نه علت تامّه. اثبات خلاف این نکته، تنها با تصریح شارع و یا با قرائنی نزدیک به تصریح - که عدم استنباط این اراده، به اموری نظیر عبث بودن قرائن بیانجامد - ممکن است، نه با صرف وجود قرائن. دوم، ادله معلّل شرعی، نوعاً می‌توانند بیان‌گر اهداف کلی شارع و فلسفه‌های وجودی نظام اسلامی باشند؛ بنابراین لازم است به‌شکل ثمربخشی، این اهداف به عنوان بخشی از سیاست‌های کلی نظام حقوقی، بدون خدشه به قواعد ساختاری نظام حقوقی و نیز بدون تعارض با نتیجه اول، پیاده‌سازی شوند.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

A New Perspective on the Application of Explicit Islamic Legal Reasoning in Contemporary Islamic Legislative Systems

نویسندگان English

Mohammad Hosein Auseem 1
Mahdi Mohammad Zadeh 2
1 LLM in Private Law, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Islamic Studies and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

 Context & Objective: The dynamic nature of legal systems within Islamic societies demands a deeper engagement with the foundational principles of Islamic jurisprudence, particularly in contexts where temporal and spatial exigencies challenge rigid applications of traditional rulings. This article explores the scope and implications of utilizing explicit Islamic legal reasoning (ta‘līlāt manū)—the textual rationales embedded in Islamic legal sources—to revitalize and adapt contemporary Islamic legal systems. The primary aim is to assess whether such textual reasons can serve not only to reinforce the authenticity of legal rulings but also to elevate the substantive objectives (maqāid) of Islamic law above the literal enforcement of its external forms. The study’s central research question asks: to what extent can the explicit rationales within Islamic legal texts be employed to promote jurisprudential dynamism and policy orientation, while safeguarding against interpretative deviations that compromise the integrity of the Sharia?
 Method & Approach: The research adopts a doctrinal methodology, grounded in analytical jurisprudence and the interpretive traditions of Islamic law. Through reasoned argumentation and interpretive scrutiny, the study engages in a critical textual analysis of jurisprudential sources, incorporating scriptural evidence alongside rational inquiry and behavioral precedents drawn from the conduct of the wise (ʿuqalāʾ). The methodological approach aims to clarify the epistemic status of textual rationales in Islamic legal discourse and evaluate their normative role in shaping legislative principles and policy frameworks.
 Findings: The analysis reveals two significant conclusions. First, the textual rationales related to harms and benefits (mafsada and malaa) cited by the Islamic Lawgiver typically reflect partial wisdom (ikma) rather than constituting a complete and binding legal cause (ʿilla tāmma) for the associated rulings. These rationales only attain decisive legal authority when accompanied by clear and unequivocal textual or contextual indicators that necessitate such interpretation—mere suggestive evidence is insufficient. Second, the structured use of explicit legal reasoning allows for the extrapolation of the overarching aims and philosophical foundations of the Islamic legal system. Consequently, such reasoning serves as a conduit for aligning legal policies with the higher objectives of Islamic law, provided this alignment respects the doctrinal boundaries of Sharia and does not conflict with the principle of incomplete causality described in the first finding.
 Conclusion: This study advocates for a jurisprudential framework in which the explicit reasons embedded in Islamic legal texts are judiciously utilized to guide legal policy and institutional reform, ensuring both fidelity to the scriptural tradition and responsiveness to societal evolution. By distinguishing between partial wisdom and complete legal causality, the research safeguards against arbitrary interpretations while promoting the integration of the Lawgiver’s objectives into contemporary legal frameworks. Ultimately, the article underscores the necessity of a principled and intellectually rigorous engagement with Islamic legal reasoning to enhance the relevance, coherence, and legitimacy of modern Islamic legal systems.

واژگان کلیدی English

Legal Cause
Wisdom of Rulings
Explicit Legal Reasoning
Outward Form of Religion
Maqāṣid al-Sharīʿa
  1. قرآن کریم.
  2. آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین (1409ق). کفایة‌الاصول. چاپ 1، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء‌التراث.
  3. ابراهیمی، بی‌بی‌رحیمه (1394). بررسی مفهوم تعلیل. مطالعات اسلامی: فقه و اصول، شماره ۱۰۰، صص. 9-31. doi: 10.22067/fiqh.v47i20.18201
  4. ابن‌ ادریس، محمدبن‌احمد (1387). ‌موسوعة ابن ادریس الحلی (جلد ۱۴). چاپ 1، قم: دلیل ما.
  5. ابن حیون (قاضی النعمان المصری)، نعمان‌بن‌محمد (1383ق). دعائم‌الاسلام (آصف فیضی، مصحح) (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء‌التراث.
  6. ابن‌ زهره، حمزة‌بن‌علی (1417ق)، غنیةالنزوع الی علمی‌الاصول والفروع (جلد ۲). چاپ 1، قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  7. اراکی، محمدعلی (1377). کتاب النکاح. چاپ 1، قم: نورنگار.
  8. ایازی، سیدمحمدعلی (1386). ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. چاپ 1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
  9. بجنوردی، حسن (1377). القواعدالفقهیة (جلد 5). چاپ 1، قم: الهادی.
  10. بستان (نجفی)، حسین (1390). تحقیقی درباره علت و حکمت در احکام شرعی. پژوهش‌های اصولی: فصلنامه تخصصی علم اصول، شماره ۱۱، صص. ۶۲-۹۲.
  11. حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی (1417ق). العناوین‌الفقهیة (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  12. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1425ق). نهایةالوصول الی علم‌الاصول (جلد 3). چاپ 1، قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  13. حلی (محقق)، نجم‌الدین جعفربن‌الحسن (1423ق). معارج‌الاصول. چاپ 1، لندن: مؤسسه الامام‌علی (علیه‌السلام).
  14. خویی، سیدابوالقاسم (1372). معجم رجال‌الحدیث و تفصیل طبقات‌الرواة (جلدهای 2، 12 و 15). چاپ 5، بی‌جا: بی‌نا.
  15. خویی، سیدابوالقاسم (1410ق). محاضرات فی اصول‌الفقه (جلد 5). چاپ 3، قم: انصاریان.
  16. سبحانی تبریزی، جعفر (1381). الانصاف فی مسائل دام فیهاالخلاف (جلد ۱). چاپ 1، قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  17. سبحانی تبریزی، جعفر (1398). المفصل فی اصول‌الفقه (جلد2). چاپ 1، قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  18. سلمان‌زاده، جواد (1402). چیستی تعلیل و تعیین کاربری‌های آن در فهم روایت فقهی. دوفصلنامه علمی حدیث‌پژوهی، شماره ۳۰، صص. ۱71-۱92. doi: 10.22052/hadith.2022.243343.1142
  19. سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین (1376). الذریعة الی اصول‌الشریعة (جلد 2). چاپ 1، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  20. سیفی مازندرانی، علی‌اکبر ( 1429ق). بدایع‌البحوث فی علم‌الاصول (جلد 8). قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  21. شاهنوش فروشانی، محمد عبدالصالح (1402). تبیین کاربست «اصول حقوقی» به منظور حفظ تمامیت نظام قانونی، در برابر کاربست «اصول لفظی» به منظور کشف مراد قانون‌گذار. پژوهشنامه حقوق اسلامی، دوره 24، شماره 4، صص. 647-674. doi: 10.30497/law.2023.245526.3463
  22. شبیری زنجانی، سیدموسی (بی‌تا، الف). کتاب نکاح (تقریرات درس حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی (مد ظله)) (جلدهای ۱، 4، 8، 14 و 25). چاپ 1، قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
  23. شبیری زنجانی، سیدموسی (بی‌تا، ب). کتاب الصوم (جلدهای 1، 2 و 5). چاپ 1، قم: انتشارات مرکز فقهی امام‌محمدباقر (علیه‌السلام).
  24. صدر، سیدمحمدباقر (بی‌تا). دروس فی علم‌الاصول؛ الحلقة الثالثة (جلد 1). چاپ 1، قم: دارالهدی.
  25. صدوق (شیخ)، ابن بابویه محمدبن‌علی (1361). معانی‌الاخبار (علی‌اکبر غفاری، مصحح). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  26. صدوق (شیخ)، ابن بابویه محمدبن‌علی (1363). من لایحضره‌الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح) (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  27. صدوق (شیخ)، ابن بابویه محمدبن‌علی (بی‌تا، الف‌). علل‌الشرایع (جلد 1). چاپ 1، قم: مکتبةالداوری.
  28. صدوق (شیخ)، ابن بابویه محمدبن‌علی (بی‌تا، ب‌). عیون اخبارالرضا (علیه‌السلام) (مهدی لاجوردی، مصحح) (جلد 2). چاپ 1، تهران: جهان.
  29. صفاتی (بانو مجتهده)، زهره (1384). طهارةالنساء فی احکام‌الدماء؛ شرح علی العروة الوثقی. چاپ 1، قم: آیات بینات.
  30. طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن‌حسن (1365). تهذیبالاحکام (محمد آخوندی، مصحح) (جلدهای 1 و 6). چاپ 4، تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  31. طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن‌حسن (1417ق). العدة فی اصول‌الفقه (جلد 2). چاپ 1، بی‌جا.
  32. عبدالمنعم، محمود عبدالرحمان (1419ق). معجم‌المصطلحات والالفاظ‌الفقهیة (جلد 1). بی‌جا: بی‌نا.
  33. علی‌اکبریان، حسن‌علی (1395). درآمدی بر فلسفه احکام؛ کارکردها و راه‌های شناخت. چاپ 1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
  34. علی‌اکبریان، حسن‌علی (1396). بررسی چگونگی و چهارچوب رعایت حکمت‌های احکام در قوانین مبتنی بر آن احکام. فصلنامه علمی-ترویجی دین و قانون، شماره ۱۷، صص. 95-132.
  35. غروی اصفهانی (کمپانی)، محمدحسین (1427ق)، حاشیه المکاسب (جلد 4). چاپ 2، قم: ذوی‌القربی.
  36. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی (بی‌تا). نقدالاصول‌الفقهیة (محمد امامی کاشانی، زیر نظر). چاپ 1، تهران: کنگره علمی و پژوهشی مولا محسن فیض کاشانی (رحمة‌الله علیه).
  37. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1363‌). الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، مصححان) (جلدهای 1، 5 و 6). چاپ 5، تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  38. محمدی، علی (1387). شرح اصول فقه (جلد 1). چاپ 10، قم: دارالفکر.
  39. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی (1389). فرهنگ‌نامه اصول فقه. چاپ 1، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  40. مصباح یزدی، محمدتقی (1374). آموزش فلسفه (جلد 2). چاپ 7، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
  41. مطهری، مرتضی (1372). مسئله حجاب. چاپ 38، تهران: صدرا.
  42. مظفر، محمدرضا (1388). اصول‌الفقه (جلدهای 1 و 3). چاپ 5، قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
  43. مغنیه، محمدجواد (1975م). علم اصول‌الفقه فی ثوبةالجدید. چاپ 1، بیروت: دارالعلم للملایین.
  44. مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعدالفقهیة (جلد 1). چاپ 3، قم: مدرسه الامام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  45. مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). انوارالاصول (جلد 2). چاپ 2، قم: مدرسه الامام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  46. الموسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1381). تهذیب‌الاصول (جلد 2). چاپ 1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (قدس سره).
  47. الموسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1392). کتاب البیع (جلد 4). چاپ 4، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (قدس سره).
  48. نایینی، محمدحسین (بی‌تا). اجودالتقریرات (ابوالقاسم خویی، مقرر) (جلد 1). چاپ 1، قم: کتاب‌فروشی مصطفوی.
  49. نراقی، احمدبن‌محمدمهدی (1388). مفتاح‌الاحکام. چاپ 1، قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).

  • دریافت 13 خرداد 1404
  • پذیرش 21 تیر 1404