پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

مشروعیت‌سنجی بقای وکالت پس از فوت موکل در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مرکز تخصصی فقه و حقوق، مجتمع فقه، حقوق و قضای اسلامی، قم، ایران.
چکیده
بقا یا انفساخ عقد وکالت پس از فوت موکل، از مباحث اختلافی و محل تأمل در فقه امامیه است. دیدگاه مشهور آن است که وکالت، به‌عنوان عقدی جایز، با فوت هر یک از طرفین، به‌ویژه موکل منفسخ می‌شود. در برابر این دیدگاه، گروهی از فقهای متأخر با تردید در اطلاق قاعده انفساخ، امکان بقای وکالت پس از فوت را در مواردی قابل دفاع دانسته‌اند. این پژوهش با تکیه بر کتاب، سنت و تحلیل عقلی در قالب قیاس منطقی، اثبات می‌کند که فوت موکل خودبه‌خود موجب بطلان قهری وکالت نیست. در ادامه، استدلال‌های مشهور فقیهان، مانند اجماع، زوال اذن و انتقال مالکیت به ورثه، نقد شده و نارسایی آن‌ها در اثبات انفساخ مورد کاوش قرار گرفته است. در مقابل، با تحلیل ساختار عقود اذنی و مصادیق قانونی، نظیر ماده ۷۷۷ قانون مدنی ایران، نشان داده می‌شود که در موارد خاصی - مانند وکالت‌های انتقالی یا مبتنی بر التزام مستمر - ادامه وکالت حتی پس از فوت موکل، از منظر فقه امامیه و حقوق ایران قابل توجیه است. جستار حاضر در نهایت به این نتیجه می‌رسد که انفساخ وکالت با فوت موکل، نه‌تنها یک حکم قطعی و اجماعی نیست، بلکه در موارد معین می‌توان از بقای آن با پشتوانه‌ معتبر دفاع کرد، و آن را مبنایی برای بازنگری در قانون‌گذاری آتی ایران دانست.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Legitimacy Assessment of the Continuity of Agency [Wakalah] after the Death of the Principal in Shia Islamic Jurisprudence and Iranian Law

نویسنده English

Ehsan Hazratzadeh
Center for Advanced Studies in Islamic Jurisprudence and Law, Institute of Islamic Jurisprudence, Law, and Judiciary, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: In Shia Islamic jurisprudence, the agency contract [Wakalah] is traditionally considered a revocable contract, subject to automatic termination upon the death of the principal or agent. This prevailing interpretation rests on the rationale that the agent’s authority is derived directly from the principal’s personal will, which ceases to exist upon death. However, contemporary developments in Islamic legal thought and Iranian statutory law have prompted re-evaluation of this principle. This article aims to challenge the dominant consensus by exploring theoretical and legislative grounds for agency continuity. The central research question explores whether, and under what conditions, the continuity of agency after the principal’s death can be legitimized within Shia jurisprudence and Iranian legal practice.
 ‌Method & Approach: The paper employs a doctrinal legal methodology, grounded in analytical and interpretative examination of primary religious texts—the Qur'an and the Sunnah—alongside juristic commentaries, logical reasoning, and statutory provisions. Through this method, traditional and contemporary juristic opinions are critically assessed, with particular attention to the structure of revocable contracts and their legal implications in post-mortem contexts. Iranian civil legislation is also analyzed to identify provisions and legal precedents that may support the survival of agency beyond the principal’s death, especially in cases involving continuous obligations or transferability of authorization.
 ‌Findings: This study finds that the dominant juristic view—automatic termination of agency upon the principal’s death—is not binding nor fully substantiated by scriptural or logical reasoning. It reveals significant inadequacies in the conventional arguments, including reliance on juristic consensus, presumptions about revoked permissions, and assumptions concerning the immediate transfer of the principal's rights to heirs. By contrast, this research identifies legal scenarios—such as agencies embedded in transferable rights or those related to enduring obligations—where continuation post-mortem is both logically coherent and jurisprudentially defensible. Furthermore, the Iranian Civil Code provides implicit legislative support for such exceptions, indicating a potential pathway for reconciling traditional jurisprudence with contemporary legal needs.
 ‌Conclusion: The rule of automatic termination of agency upon the death of the principal is not absolute within Shia jurisprudence. Instead, a nuanced and conditional approach is warranted, recognizing that agency may validly continue in certain circumstances. This has important implications for legal reform, suggesting that both Islamic jurisprudence and Iranian civil law can accommodate the survival of agency in well-defined contexts. The findings advocate for a reconsideration of the prevailing legal doctrine and offer a framework for future legislative revisions in Iran and similarly structured Islamic legal systems.

واژگان کلیدی English

Agency Contract
Authorization-based Contract
Revocable Contract
Nullification
  1. قرآن کریم.
  2. آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین (بی‌تا). نهایةالدرایة فی شرح‌الکفایة (جلد 1). مؤسسه آل‌البیت (علیهم السلام) لاحیاءالتراث.
  3. آل‌‌ کاشف‌الغطا، محمدحسین (بی‌تا). تحریرالمجلة (جلدهای 3 و 4). مرکز التحقیقات والدراسات‌العلمیة.
  4. ابن ‌ابی‌جمهور، محمدبن‌زین‌الدین (بی‌تا). عوالی‌اللئالی‌العزیزیة فی الاحادیث‌الدینیة (جلد 3). مؤسسه سیدالشهدا (علیه‌السلام). 
  5. ابن ادریس، محمدبن‌احمد (1387). موسوعة ابن ادریس الحلی (جلد 10). دلیل ما.
  6. ابن ‌بابویه، محمدبن‌علی (بی‌تا). من لایحضره‌الفقیه (جلد 3). دارالاضوا.
  7. ابن ‌براج، عبدالعزیزبن‌نحریر (بی‌تا). المهذب (جلد 2). مؤسسه النشرالاسلامی.
  8. ابن ‌حمزه، محمدبن‌علی (بی‌تا). الوسیلة الی نیل‌الفضیلة. مکتبة آیت‌الله‌العظمی المرعشی النجفی (رحمت‌الله علیه).
  9. ابن‌ زهره، حمزةبن‌علی (بی‌تا). غنیةالنزوع الی علمی‌الاصول والفروع (جلد 1). مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  10. ابن ‌سعید، یحیی‌بن‌احمد (بی‌تا). الجامع للشرایع (جلد 1). مؤسسه سیدالشهدا (علیه‌السلام).
  11. ابن ‌عربی، محمدبن‌عبدالله (بی‌تا). احکام‌القرآن (جلد 3). دارالجیل.
  12. ابن ‌فهد حلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). المهذب‌البارع فی شرح‌المختصرالنافع (جلد 3). مؤسسه النشرالاسلامی.
  13. ابوحیان، محمدبن‌یوسف (بی‌تا). تفسیرالنهرالماد من‌البحرالمحیط (جلد 1). دارالجنان.
  14. اصفهانی، ابوالحسن (بی‌تا). وسیلةالنجاة (جلد 2). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (سلام‌الله علیه).
  15. امامی، حسن (بی‌تا). حقوق مدنی (جلد 2). اسلامیه.
  16. امامی، میرسیدحسن (1368). حقوق مدنی (جلد 2). کتاب‌فروشی اسلامیه.
  17. انصاری، محمدعلی (خلیفه شوشتری) (بی‌تا). الموسوعةالفقهیةالمیسرة (جلد 1). مجمع الفکرالاسلامی.
  18. ایزانلو، محسن و میرشکاری، عباس (1388). عزل وکیل. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 10(2)، 55-91. doi: 10.30497/law.2012.1250
  19. باقری اصل، حیدر (1390). احکام عمومی فسخ قانونی عقود لازم (جلد 1). دانشگاه تبریز.
  20. بجنوردی، حسن (بی‌تا). القواعدالفقهیة (جلد 6). نشر الهادی.
  21. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد (بی‌تا). الحدائق‌الناضرة فی احکام‌العترةالطاهرة (جلدهای 21 و 22). مؤسسه النشرالاسلامی.
  22. بیهقی نیشابوری کیدری، محمدبن‌حسین (بی‌تا). اصباح‌الشیعة بمصباح‌الشریعة. مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  23. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1391). الفارق (جلد 5). گنج دانش.
  24. حر عاملی، محمدبن‌حسن (بی‌تا الف‌). الفصول‌المهمة فی اصول‌الائمة (تکملةالوسائل) (جلدهای 2 و 19). مؤسسه معارف اسلامی امام‌رضا (علیه‌السلام).
  25. حر عاملی، محمدبن‌حسن (بی‌تا ب‌). تفصیل وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعة (جلدهای 19 و 20). مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاءالتراث.
  26. حر عاملی، محمدبن‌حسن (بی‌تا ج‌). هدایةالامة الی احکام‌الائمة (علیهم‌السلام) (جلدهای 6 و 7). آستانه الرضویة المقدسة.
  27. حسینی عاملی، محمدجوادبن‌محمد و حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا). مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة (ط. الحدیثة) (جلدهای 5 و 21). مؤسسه النشرالاسلامی.
  28. حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی (بی‌تا). العناوین‌الفقهیة. مؤسسه النشرالاسلامی.
  29. حکیم، محسن (بی‌تا). مستمسک‌العروةالوثقی (جلدهای 2 و 12). دارالتفسیر.
  30. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا الف‌). تحریرالاحکام (جلد 3). مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاءالتراث.
  31. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا ب‌). تذکرةالفقها (ط الحدیثة: الطهارة الی‌الجعالة) (جلد 15). مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاءالتراث.
  32. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا ج‌). تذکرةالفقها (ط القدیمة: الاجارة الی‌النکاح). مکتبةالمرتضویة.
  33. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا د‌). ‏ترتیب خلاصةالاقوال فی معرفةالرجال. آستان قدس رضوی.
  34. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (بی‌تا هـ‌). قواعدالاحکام (جلدهای 2 و 3). مؤسسه النشرالاسلامی.
  35. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف و فخرالمحققین، محمدبن‌حسن (بی‌تا). ایضاح‌الفوائد فی شرح اشکالات‌القواعد (جلدهای 2 و 3). اسماعیلیان.
  36. حلی (محقق)، جعفربن‎حسن (بی‌تا الف‌). التنقیح‌الرائع لمختصرالشرایع (جلد 2). مکتبة آیت‌الله‌العظمی المرعشی النجفی (رحمت‌الله علیه).
  37. حلی (محقق)، جعفربن‎حسن (بی‌تا ب‌). جامع‌المدارک فی شرح‌المختصرالنافع (جلد 3). مکتبةالصدوق.
  38. حلی (محقق)، جعفربن‎حسن (بی‌تا ج‌). شرایع‌الاسلام فی مسائل‌الحلال والحرام (جلد 2). اسماعیلیان.
  39. خمینی، مصطفی (بی‌تا). تحریرات فی‌الاصول (جلد 5). مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (سلام‌الله علیه).
  40. روحانی، محمدصادق (بی‌تا). فقه‌الصادق (علیه‌السلام) (جلدهای 28 و 30). مؤلف.
  41. روزبهان بقلی، روزبهان‌بن‌ابی‌نصر (بی‌تا). عرائس‌البیان فی حقایق‌القرآن (جلد 2). دارالکتب‌العلمیة.
  42. زین، سمیح عاطف (بی‌تا). التفسیرالموضوعی للقرآن‌الکریم (جلد 11). دارالکتاب‌المصری.
  43. سبحانی تبریزی، جعفر (بی‌تا). الایضاحات‌السنیة للقواعدالفقهیة (جلد 1). مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  44. سبزواری، سیدعبدالاعلی (1417ق). مهذب‌الاحکام (جلد 21). مؤسسه المنار.
  45. شهید اول، محمدبن‌مکی (بی‌تا). الروضةالبهیة فی شرح‌اللمعةالدمشقیة (جلدهای 2، 4، 5 و 13). مکتبةالداوری.
  46. شهید اول، محمدبن‌مکی (بی‌تا). موسوعةالشهیدالاول. مرکز العلوم والثقافةالاسلامیة.
  47. شهید ثانی، زین‌‎الدین‌بن‌علی (بی‌تا الف). تمهیدالقواعد. مرکز النشر.
  48. شهید ثانی، زین‌‎الدین‌بن‌علی (بی‌تا ب). مسالک‌الافهام الی تنقیح شرایع‌الاسلام (جلدهای 3، 4 و 5). مؤسسه المعارف‌الاسلامیة.
  49. صاحب جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر (بی‌تا). جواهرالکلام (ط. الحدیثة) (جلدهای 13، 14 و 28). مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام).
  50. صانعی، یوسف (1442ق). ملحق‌العروۀالوثقی (جلدهای ۱-۲). فقه‌الثقلین.
  51. صدر، محمدباقر (1434ق). موسوعةالشهید السیدمحمدباقر الصدر (جلد 14). دارالصدر.
  52. طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی (بی‌تا) (جلد 2). الشرح‌الصغیر فی شرح‌المختصر النافع. مکتبة آیت‌الله‌العظمی المرعشی النجفی (رحمت‌الله علیه).
  53. طباطبایی، محمدبن‌علی (بی‌تا). المناهل. مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاءالتراث.
  54. طباطبائی، محمدعلی (1418ق). ریاض‌المسائل (جلدهای 1 و 10). مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاءالتراث.
  55. طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا الف‌). الفهرست. مکتبةالمرتضویة.
  56. طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا ب‌). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 2). مکتبةالمرتضویة.
  57. طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا ج‌). النهایة فی مجردالفقه والفتاوی. دارالکتاب‌العربی.
  58. طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا د‌). رجال الطوسی. مؤسسه النشرالاسلامی.
  59. طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا هـ‌). تهذیب‌الاحکام (جلدهای 6 و 7). دارالکتب‌الاسلامیه.
  60. عراقی، اکبر، باقری اصل، حیدر و مسعودی، ناصر (1404). بقای وکالت انتقالی بعد از فوت و حجر موکل. نشریه مطالعات فقه و حقوق اسلامی. doi: 10.22075/feqh.2024.32957.3829
  61. عراقی، ضیاء‎الدین و نایینی، محمدحسین (بی‌تا). الرسائل‌الفقهیة). مؤسسه معارف اسلامی امام‌رضا (علیه‌السلام).
  62. علوان (شیخ)، نعمت‌الله‎بن‌محمود (بی‌تا). الفواتح‌الالهیة والمفاتح الغیبیة (جلد 1). دار رکابی للنشر.
  63. فاضل مقداد، مقدادبن‌عبدالله (بی‌تا). کنزالعرفان فی فقه‌القرآن (جلد 2). مرتضوی.
  64. فقعانی، علی‌بن‌علی (بی‌تا). الدرالمنضود فی معرفة صیغ‌النیات والایقاعات والعقود. مکتبة مدرسة امام‌العصر (عجل‌الله تعالی) العلمیة.
  65. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی (بی‌تا الف‌). النخبة فی‌الحکمةالعملیة والاحکام‌الشرعیة. مرکزالطباعة والنشر.
  66. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی (بی‌تا ب‌). الوافی (جلدهای 18 و 22). مکتبةالامام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) العامة.
  67. قائنی، محمد (بی‌تا). ‏المبسوط فی فقه‌المسائل‌المعاصرة (المسائل‌الطبیة) (جلد 1). مرکز فقه‌الائمةالاطهار (علیهم‌السلام).
  68. قرطبی، محمدبن‌احمد (بی‌تا). الجامع‌لاحکام‌القرآن (جلد 10). ناصرخسرو.
  69. قطب راوندی، سعیدبن‌هبة‌الله (بی‌تا). فقه‌القرآن (جلدهای 1 و 2). کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی (رحمت‌الله علیه).
  70. کاتوزیان، ناصر (1364). حقوق مدنی، عقود اذنی، وثیقه‌های دین (جلد 4). بهنشر.
  71. کاتوزیان، ناصر (1384). عقود معین (عطایا، هبه، وقف، وصیت) (جلد 4). گنج دانش.
  72. کشی، محمدبن‌عمر (بی‌تا). اختیار معرفةالرجال. دانشگاه مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، مرکز تحقیقات و مطالعات.
  73. کلینی، محمدبن‌یعقوب (بی‌تا). الکافی (دارالحدیث) (جلدهای 10 و 11). مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
  74. مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی (بی‌تا الف). مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول. دارالکتب‌الاسلامیة.
  75. مجلسی، محمدتقی (بی‌تا ب). روضةالمتقیین فی شرح من لایحضره‌الفقیه. بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
  76. محقق سبزواری، محمدباقربن‌محمد (بی‌تا). کفایةالفقه (جلد 1). جماعةالمدرسین فی‌الحوزةالعلمیة بقم.
  77. محقق کرکی، علی‌بن‌حسین (بی‌تا). جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد (جلد 8). مؤسسه آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث.
  78. مراغی، احمد مصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی (جلدهای 2 و 10). دارالفکر.
  79. مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا الف). مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح ارشادالاذهان (جلدهای 9 و 10). مؤسسه النشرالاسلامی.
  80. مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا ب). زبدةالبیان فی احکام‌القرآن. مکتبةالمرتضویة.
  81. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (۱۴۱۱ق). فقه الشیعة (الإجتهاد و التقلید). بی‌جا.
  82. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (بی‌تا الف). منهاج‌الصالحین (جلدهای ۱-۳). مؤسسه الخویی‌الاسلامیة.
  83. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (بی‌تا ب). موسوعةالامام‌الخویی (جلد 47). مؤسسه احیای آثار الامام‌الخویی.
  84. میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن (بی‌تا). غنائم‌الایام فی مسائل‌الحلال والحرام (جلد 4). مکتب الاعلام‌الاسلامی.
  85. نایینی، محمدحسین (بی‌تا). فوائدالااصول (جلد 1). جماعةالمدرسین فی‌الحوزةالعلمیة بقم.
  86. نجاشی، احمدبن‌علی (بی‌تا). رجال‌النجاشی. جماعةالمدرسین فی‌الحوزةالعلمیة بقم.
  87. نراقی، محمدبن احمد (بی‌تا). مشارق‌الاحکام. کنگره بزرگداشت محققان ملامهدی و ملااحمد نراقی.
  88. هاشمی شاهرودی، سید محمود (1417ق). بحوث فی علم‌الاصول (جلد 1). مرکز الغدیر للدراسات‌الاسلامیة.
  89. یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم (بی‌تا). العروة‌الوثقی (جلد 6). جماعةالمدرسین فی‌الحوزةالعلمیة بقم.

  • دریافت 03 خرداد 1404
  • پذیرش 18 تیر 1404