پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

انحصارزدایی از عقد یا ایقاع بودن ضمان در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و حقوق، دانشکده علوم انسانی، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران.
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه علوم انسانی، واحد بهشهر، دانشگاه پیام نور، بهشهر، ایران.
چکیده
با نگاه سنتی در فقه امامیه، عمل حقوقی فقط در یکی از دو قالب عقد و ایقاع انشاء می‌شود و هر یک از این دو قالب، واجد آثار خاص خود است. گاه، ‌قالب‌شناسی برخی از اعمال حقوقی، یعنی اینکه آن عمل، در کدامیک از دو قالب عقد یا ایقاع می‌تواند و یا باید انشاء گردد، محمل اختلاف آراء فقیهان شیعه بوده است. ضمان، از جمله این اعمال است که دانشیان فقه امامیه در خصوص قالب انشاء آن هم‌داستان نبوده‌اند. اینکه ضمان عقد است یا ایقاع، مشهور فقیهان امامیه آن را منحصراً عقد می‌دانند و برابر مشهور، برخی دیگر آن را ایقاع می‌شمارند و پیروان هر یک از این دو دیدگاه، برای اثبات سخن خویش دلایلی اقامه کرده‌اند. تبیین مبانی هر یک از دو دیدگاه مذکور و اینکه چه نقدی بر هر یک وارد است، موضوعی است که نوشتار حاضر به توصیف و تحلیل آن در گستره فقه امامیه اهتمام دارد. ارزیابی مبانی هر یک از دو دیدگاه پیش‌گفته، عدم کفایت مبانی مشهور را برای انحصار ضمان در قالب عقد نمایان می‌سازد، و این فرضیه نگارندگان را به اثبات می‌رساند که انشاء ضمان، همواره به یکی از دو قالب عقد یا ایقاع منحصر نیست، و می‌تواند حسب رفتار متعاملان، در هر یک از دو قالب عقد و ایقاع انشاء گردد؛ ابراز اراده و رضایت طرفین ضمان، آن را عقد می‌سازد و انشاء آن تنها توسط احد از طرفین ضمان، جامه ایقاع بدان می‌پوشاند.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Challenging the Exclusivity of Guarantee (Ḍamān) as Contract or Unilateral Act (Iqa') in Shia Islamic Jurisprudence

نویسندگان English

Sayyed Ali Jabbar Golbaghi Masouleh 1
Mojtaba Ahmadi Lachegorabi 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, Lahijan Branch, Islamic Azad University, Lahijan, Iran.
2 MA in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Department of Humanities, Behshahr Branch, Payame Noor University, Behshahr, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: In Shia Islamic jurisprudence, legal acts are traditionally classified strictly as either contracts (ʿaqd) or unilateral acts (iqāʿ), each possessing distinct legal implications. However, categorizing certain acts within this binary classification remains contentious among scholars. Guarantee (amān) exemplifies such ambiguity, as Shia jurists are divided regarding whether it must strictly constitute a contract or can also be recognized as a unilateral act. While most jurists advocate for its exclusive contractual nature, a minority supports its validity as a unilateral act. The purpose of this research is to analyze critically and systematically these divergent viewpoints and determine whether amān inherently belongs to a specific legal category or whether its classification depends on contextual factors. Specifically, the research addresses the question: Is the classification of amān necessarily confined to a contractual form, or can it legitimately function as a unilateral act under specific conditions?
 ‌Method & Approach: Employing a doctrinal research methodology, this study conducts a comprehensive analytical review of primary sources and scholarly arguments within Imāmī jurisprudence. The study systematically investigates foundational theoretical justifications supporting both dominant (contractualist) and minority (unilateralist) perspectives.
 ‌Findings: The research reveals substantial limitations in the prevailing argument that confines guarantee (amān) exclusively to a contractual form. Critical analysis demonstrates that the jurisprudential justifications presented by contractualists do not convincingly preclude the legitimacy of guarantee as a unilateral act. Rather, the findings indicate that both conceptual frameworks—contractual and unilateral—are jurisprudentially plausible and internally consistent within Shia legal theory. The authors' hypothesis is thus affirmed, emphasizing the conditionality and flexibility in classifying amān based on the specific nature of the parties' expressions and intentions.
 ‌Conclusion: The study concludes that the classification of guarantee (amān) within Shia Islamic jurisprudence should not be rigidly restricted to a single category. Instead, its form is contingent upon the practical and intentional context in which it occurs. When mutual consent and explicit bilateral agreement are evident, amān properly takes the form of a contract. Conversely, when initiated independently by one party without requiring acceptance, it legitimately constitutes a unilateral act. This conclusion not only resolves the theoretical ambiguity surrounding amān but also aligns jurisprudential interpretation with practical legal realities, thereby enriching and diversifying the conceptual understanding of legal acts within Shia jurisprudence.

واژگان کلیدی English

Guarantee
Contract
Unilateral Act
Jurisprudence of Transactions
  1. قرآن کریم.
  2. آل عصفور، حسین‌بن‌محمد (بی‌تا). الانواراللوامع (جلد 12). قم: مجمع البحوث‌العلمیة.
  3. اردبیلی، احمدبن‌محمد (1403ق). مجمع‌الفائدة والبرهان (جلد 9). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  4. اردبیلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). زبدةالبیان فی احکام‌القرآن. چاپ 1، تهران: کتاب‌فروشی جعفری. 
  5. اشتهاردی، علی‌پناه (1417ق). مدارک‌العروة (جلد 28). چاپ 1، تهران: اسوه.
  6. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد (1405ق). الحدائق‌الناضرة (جلد 21). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  7. حر عاملی، محمدبن‌حسن (1409ق). وسائل‌الشیعة (جلد 18). چاپ 1، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  8. حکیم، سیدمحسن (1430ق). مستمسک‌العروة (جلد 13). چاپ 1، بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
  9. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1413ق). مختلف‌الشیعة (جلد 5). چاپ 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  10. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1420ق). تحریرالاحکام (جلد 2). چاپ 1، قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  11. خویی، سیدابوالقاسم (1409ق). مبانی‌العروة (جلد 2). چاپ 1، قم: دارالعلم.
  12. خویی، سیدابوالقاسم (بی‌تا). معجم رجال‌الحدیث (جلد 21). چاپ 1، قم: مؤسسه احیای آثار شیعه.
  13. سبزواری، سیدعبدالاعلی (1413ق). مهذب‌الاحکام (جلد 20). چاپ 4، قم: المنار. 
  14. سبزواری، محمدباقربن‌محمد (1423ق). کفایةالاحکام (جلد 1). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  15. سیوری، مقدادبن‌عبدالله (1404ق). التنقیح‌الرائع (جلد 2). چاپ 1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی. 
  16. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). الروضةالبهیة (جلد 4). چاپ 1، قم: داوری.
  17. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1413ق). مسالک‌الافهام (جلد 4). چاپ 1، قم: مؤسسه معارف اسلامی.
  18. صدوق، محمدبن‌علی (1413ق). من لایحضره‌الفقیه (جلد 3). چاپ 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی. 
  19. طباطبایی، سیدعلی (1418ق). ریاض‌المسائل (جلد 9). چاپ 1، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  20. طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع‌البحرین (جلد 6). چاپ 3، تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی. 
  21. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق، الف). تهذیب‌الاحکام (جلد 6). چاپ 4، تهران: اسلامیه.
  22. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق، ب). الخلاف (جلد 3). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. عاملی، سیدجوادبن‌محمد (1419ق). مفتاح‌الکرامة (جلد 16). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  24. فخرالمحققین، محمدبن‌حسن (1387ق). ایضاح‌الفوائد (جلد 2). چاپ 1، قم: اسماعیلیان. 
  25. فیومی، احمدبن‌محمد (بی‌تا). المصباح‌المنیر (جلد 2). چاپ 1، قم: دارالرضی.
  26. کرکی، علی‌بن‌حسین (1414ق). جامع‌المقاصد (جلد 5). چاپ 2، قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  27. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی (جلد 5). چاپ 4، تهران: اسلامیه.
  28. کاظمی، جوادبن‌سعد (بی‌تا). مسالک‌الافهام الى آیات‌الا‌حکام (جلد 3). بی‌جا. 
  29. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآةالعقول (جلدهای 19 و 23). چاپ 2، تهران: اسلامیه.
  30. مجلسی، محمدباقر (1406ق). ملاذالاخیار (جلد 9). چاپ 1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
  31. نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهرالکلام (جلد 26). چاپ 7، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
  32. نوری، حسین (1408ق). مستدرک‌الوسائل (جلد 13). چاپ 1، بیروت: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
  33. یزدی، سیدمحمدکاظم (1419ق). العروةالوثقی (محشی) (جلد 5). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

  • دریافت 22 فروردین 1404
  • پذیرش 04 تیر 1404