پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

تحلیل جایگاه «عرف» در عقد هبه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
گروه حقوق، مرکز آموزش عالی جوادالائمه علیه‌السلام، دانشگاه جامع علمی کاربردی، یزد، ایران.
چکیده
قانون مدنی ایران تنها در چند ماده محدود به عقد هبه پرداخته است، لذا تحلیل نقش عرف در این عقد حائز اهمیت به‌نظر می‌رسد. در مواردی از جمله اذن در قبض، پذیرفتن هبه معاطاتی و هبه معلق، نوع عقد در فرض اختلاف، و یا هبه معوض و غیرمعوض، در خصوص قبض مال موهوب، قبض اعتباری، احراز قبض ضمنی و رجوع ضمنی، ارزش عوض، تشخیص مصادیق خروج عین موهوبه از مالکیت متهب یا تغییر و تلف آن عرف حاکم است. با عرف مشخص می‌شود که مالکیت متهب تثبیت شده، و در برخی موارد حق رجوع واهب ساقط شده یا حق رجوع باقی است، و یا اشتباه موثر است یا تأثیری بر صحت هبه ندارد. با عنایت به گستردگی این مصادیق، وجود عرف‌های گوناگون و کثرت رویه قضایی در این خصوص، مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی موارد پیش‌گفته را صورت‌بندی نموده و در نهایت پیشنهاد کرده است که قانون‌گذار در موارد چالشی و اختلافی پیش‌رو، برای پیشگیری از ابهام قانونی، حکم خاصی را تعیین نماید: قبض اعتباری، تعیین معیار تشخیص هبه معوض و غیرمعوض در فرض اختلاف، ارزش عوض در هبه معوضی که عوض تعیین نشده، صحت صدقه به محجور، ضمان عیوب پنهانی در مال موهوب خطرناک، اعتبار هبه طلب به شخص ثالث.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Role of Custom in the Deed of Gift (Hiba) under Islamic Jurisprudence and Iranian Law

نویسنده English

Mahdi Beiki Shouroki
Department of Law, Javad-ol-A'emmeh Higher Education Center, University of Applied Science and Technology, Yazd, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The Deed of Gift (Aqd-e Hiba) is addressed in only a limited number of provisions within the Iranian Civil Code, which leaves significant interpretative space for the role of ʿUrf (custom) in regulating its application. This legal gap presents challenges in various aspects of gift transactions, such as determining the conditions for possession, revocation, valuation, and ownership stability. The article outlines a discussion on how ʿUrf fills these legislative voids and governs critical aspects of gift contracts under Islamic jurisprudence and Iranian law. The primary objective of the research is to explore how custom functions as a legal mechanism in the absence of detailed statutory guidance, and to answer the central question: To what extent does ʿUrf influence the interpretation and enforcement of Hiba under Iranian and Islamic legal frameworks.
 ‌Method & Approach: This study adopts a doctrinal legal research method, relying on the analysis of statutory texts, jurisprudential doctrines, and judicial practices in Iran. The approach involves systematically categorizing cases where ʿUrf is invoked to interpret or supplement the legal provisions related to Hiba.
 ‌Findings: The research finds that ʿUrf plays a pivotal role in numerous aspects of the Deed of Gift, including determining whether possession has legally occurred (constructive or implied), evaluating whether gifts are conditional or revocable, distinguishing between compensated and uncompensated gifts, assessing the materiality of mistakes, and handling cases where the gifted object is altered or destroyed. It also reveals that judicial reliance on custom varies and often leads to inconsistent outcomes due to the diversity of customs and lack of statutory specificity.
 ‌Conclusion: The article concludes that although ʿUrf provides necessary flexibility in interpreting and applying Hiba-related provisions, its inconsistent application may lead to legal uncertainty and dispute. Therefore, the study recommends that the Iranian legislature enact clearer regulations in areas prone to ambiguity, such as defining constructive possession, establishing criteria for identifying the nature and value of consideration, and addressing liability for latent defects in dangerous gifts or the gifting of claims. These reforms would enhance legal clarity and uniformity in the application of the law governing Deeds of Gift.

واژگان کلیدی English

Hiba
Custom
Possession
Revocation
  1. ابن ادریس، محمدبن‌منصوربن‌احمد (1410ق). السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی (جلد 3). چاپ 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  2. ابوعطا، محمد و فرزاد، مسعود (1393). مفهوم و ماهیت حقوقی صدقه. مطالعات فقه و حقوق اسلامی. سال 6، شماره 11، صص. 20-7.
  3. اصفهانی (مجلسی دوم)، محمدباقربن‌محمدتقی (1404ق). مرآةالعقول فی شرح اخبارالرسول (جلد 23). چاپ 2، تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
  4. امامی، سیدحسن (1375). حقوق مدنی (جلد 2). تهران: اسلامیه.
  5. امامی، سیدحسن (1390). حقوق مدنی (جلد 2). چاپ 23، تهران: اسلامیه.
  6. انصاری (شیخ)، مرتضی‌بن‌محمدامین (1421ق). صیغ‌العقود والایقاعات. چاپ 1، قم: مجمع اندیشه اسلامی.
  7. بحرانى آل عصفور، یوسف‌بن‌احمدبن‌ابراهیم (‌1405ق). الحدائق‌الناضرة فی احکام‌العترةالطاهرة (جلد 22). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  8. بیکی شورکی، مهدی (1402). چالش‌های عقد هبه در نظام حقوقی ایران (رساله دکتری). دانشگاه آزاد اسلامی واحد میبد.
  9. بیکی شورکی، مهدی، صدیقیان، امیرمحمد و هاشمی باجگانی، سیدجعفر (1402). نقش متهب در غیرقابل رجوع شدن عقد هبه. اولین کنفرانس بین‌المللی حقوق، علوم سیاسی، سیاست اسلامی و فقه اسلامی.
  10. بیکی شورکی، مهدی، صدیقیان، امیرمحمد و هاشمی باجگانی، سیدجعفر (1403). جایگاه و نقش قبض در عقد هبه. فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، شماره 59، صص. 49-76. 
  11. پژوهشگاه قوه قضائیه (بی‌تا). سامانه ملی آرای قضایی.
  12. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (‌1388). ترمینولوژی حقوق. چاپ 22، تهران: گنج دانش.
  13. حسینى خامنه‌اى (امام)، سیدعلى‌بن‌جواد (1424‌ق). اجوبةالاستفتائات. چاپ 1، قم: دفتر معظم له.
  14. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1413ق). مختلف‌الشیعة فی احکام‌الشریعة (جلد 6). چاپ 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  15. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1420ق). تحریرالاحکام‌الشرعیة علی مذهب‌الامامیة (ط-الحدیثیه) (جلد 3). چاپ 1، قم: مؤسسه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  16. حلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1421ق). تلخیص‌المرام فی معرفة‌الاحکام. چاپ 1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  17. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). الروضة‌البهیة فی شرح‌اللمعة‌الدمشقیة (سیدمحمد کلانتر، المحشی) (جلد 3). چاپ 1، قم: کتاب‌فروشی داوری.
  18. شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1413ق). مسالک‌الافهام الی تنقیح شرایع‌الاسلام (جلد 6). چاپ 1، قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیه.
  19. شهید اول، محمدبن‌مکى (1414ق). غایة‌المراد فی شرح نکت‌الارشاد (جلد 2). چاپ1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  20. صاحب جواهر، محمدحسن (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلد 28). چاپ 7، بیروت: دار احیاءالتراث‌العربی.
  21. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1414ق). تکملة‌العروة‌الوثقی (جلد 1). چاپ 1، قم: کتاب‌فروشی داوری.
  22. طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن‌حسن ( 1407ق). الخلاف (جلد 3). چاپ 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  23. طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیه (جلد 3). چاپ 3، تهران: المکتبة‌المرتضویة لاحیاء‌الآثارالجعفریة.
  24. طوسی، ابن حمزه محمدبن‌علی (1408ق). الوسیلة الی نیل‌الفضیلة. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی (رحمت‌الله علیه).
  25. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425ق). تفصیل‌الشریعة- المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین و غیره. چاپ 1، قم: مرکز فقه ائمه اطهار (علیهم‌السلام).
  26. فخرالمحققین، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف (1387ق). ایضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد (جلد 2). چاپ 1، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  27. کاتوزیان، ناصر (1390). حقوق مدنی؛ عقود معین (جلد 3). چاپ 7، تهران: گنج دانش.
  28. کاتوزیان، ناصر (1395). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. چاپ 104، تهران: گنج دانش.
  29. کاشف‌الغطا، محمدحسین‌بن‌علی‌بن‌محمدرضا (1359ق). تحریرالمجلة (جلد 1). نجف اشرف: المکتبةالمرتضویه.
  30. کاشف‌الغطا، محمدحسین‌بن‌علی‌بن‌محمدرضا (1366ق). وجیزةالاحکام (جلد 3). چاپ 2، نجف اشرف: مؤسسه کاشف‌الغطا.
  31. مکارم شیرازی، ناصر (1427‌ق). دائرة‌المعارف فقه مقارن. چاپ 1، قم: مدرسه امام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  32. موسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (1424ق). توضیح‌المسائل (سیدروح‌الله خمینی، محشی) (جلد 2). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  33. موسوی خمینی (امام)، سیدروح‌الله (بی‌تا). تحریرالوسیله (جلد 2). چاپ 1، قم: موسسه مطبوعات دارالعلم. 
  34. میرخلیلی، سیداحمد، عزیزاللهی، حجت و فرزانه وشاره، معین (1394). حکم ممنوعیت رجوع از هبه به خویشاوندان در فقه امامیه. حقوق اسلامی، سال 12، شماره 46، صص. 111-137.

  • دریافت 02 خرداد 1404
  • پذیرش 19 تیر 1404