پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

جبران خسارت ناشی از رابطه نامشروع در زندگی زناشویی؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و نظام حقوقی کامن‌لا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
ایجاد علقه زوجیت، صرف‌نظر از آثار حقوقی از جمله تکلیف به وفاداری، یک وابستگی و رابطه عاطفی بین زوجین ایجاد می‌کند؛ لذا ارتکاب رابطه نامشروع از سوی یکی از ایشان، ضمن اینکه نقض تکلیف به وفاداری محسوب می‌شود، سبب ورود صدمه به احساسات و عواطف طرف دیگر نیز خواهد بود و می‌تواند موجب مسئولیت مدنی باشد. در این مقاله، به روش تحلیلی توصیفی و مطالعه تطبیقی دکترین و رویه قضایی حقوق ایران و نظام حقوقی کامن‌لا به صورت مزجی، به بررسی این مسئولیت و جبران خسارت ناشی از آن خواهیم پرداخت. برای تحقق این مسئولیت، وجود رابطه زوجیت و تحقق رابطه نامشروع از سوی یکی از زوجین شرط است. هر چند محکومیت کیفری خوانده دعوی شرط تحقق مسئولیت نیست، ولی وجود حکم برائت کیفری به دلیل عدم اثبات ارتکاب رابطه نامشروع، رافع مسئولیت مدنی خواهد بود. خسارت وارده اصولاً یک خسارت معنوی است که به کمک معیارهایی پیش‌رو قابل ارزیابی است: درجه تأثیر ضرر در عواطف زیان‌دیده، میزان علاقه زیان‌دیده به همسری که مرتکب رابطه نامشروع شده، میزان تقصیر زیان‌دیده در ایفای وظایف زناشویی، عرف فرهنگی و اجتماعی محل و در نهایت اوصاف و موقعیت شغلی و اجتماعی زیان‌دیده.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Compensation for Damages Arising from Extramarital Affairs in Marital Life: A Comparative Study in Iranian Law and the Common Law System

نویسندگان English

Hojjat Mobayen 1
Seyyed Mohsen Fali 2
1 Assistant Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The formation of a marital relationship entails not only legal obligations—such as the duty of fidelity—but also deep emotional and psychological connections between spouses. An extramarital affair by one party, therefore, represents not only a violation of this legal duty but also a source of emotional distress for the other spouse, potentially giving rise to civil liability. This article aims to explore the possibility and legal basis for compensating such non-material harm, focusing specifically on a comparative analysis of Iranian law and the common law system. The central research question is whether and how legal systems recognize and address claims for damages arising from extramarital affairs within the framework of marital life.
 ‌Method & Approach: This study employs a doctrinal and comparative legal methodology. It systematically analyzes primary and secondary legal sources in both Iranian and common law contexts to identify the principles, mechanisms, and limitations related to civil liability for emotional harm caused by infidelity. By comparing these two legal traditions, the article seeks to uncover convergences and divergences in the treatment of such claims and the rationale behind each system’s approach.
 ‌Findings: The research reveals that civil liability for damages caused by extramarital affairs depends on the existence of a valid marital bond and the occurrence of the extramarital act. A criminal conviction of the offending spouse is not necessary to establish liability; however, a criminal acquittal based on insufficient evidence of the affair negates the possibility of civil compensation. The damages typically pertain to non-pecuniary (moral) harm, and their assessment involves several factors: the emotional impact on the injured spouse, the level of emotional attachment they had toward the unfaithful partner, their own performance of marital duties, societal and cultural norms, and their personal and social standing.
 ‌Conclusion: The comparative analysis indicates that while both Iranian law and the common law system recognize the potential for civil liability in the context of extramarital affairs, they approach it from different doctrinal and procedural angles. Nevertheless, both systems emphasize the seriousness of the emotional harm inflicted on the injured spouse and allow for compensation based on moral and contextual criteria. The study underscores the evolving recognition of emotional injury within marital relationships as a legitimate ground for civil remedy.

واژگان کلیدی English

Civil Liability
Marital Bond
Extramarital Affair
Non-pecuniary Damage
  1. امامی، سیدحسن (1385). حقوق مدنی (جلد 1). تهران: دارالکتب‌الاسلامیه.
  2. امینی، منصور و ناطق نوری، سوده (1390). مطالعه تطبیقی نظریه از دست دادن فرصت؛ بررسی اجمالی حقوق اروپا و ایالات متحده آمریکا. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 3، صص. 21-38.
  3. بئر، لی (1396). شیطان ذهن (مریم تقدیسی، مترجم). تهران: ققنوس.
  4. پژوهشگاه قوه قضائیه (1392). گزارش نشست نقد بررسی ادله اثبات جرم زنا. فصلنامه رأی: مطالعات آرای قضایی، 15، صص. 141-160.
  5. جوکار، محبوبه (1390). حقوق و وظایف متقابل زن و شوهر؛ اخلاقی، فقهی و حقوقی. پژوهش‌نامه مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 4 (8)، صص. 79-116.
  6. حیدری، سیروس، فروغی، فضل‌الله و اعراب شیبانی، محمدرضا (1398). مبانی و شرایط حجیت آرای کیفری در دعاوی مدنی. نشریه علمی دانش حقوق مدنی، 2 (16)، صص. 23-42. doi: 10.30473/clk.2020.49529.2653
  7. خامسی‌پور، فرسیما، محمدی سرپیری، فریده، مالمیر، محمود و یوسف‌زاده، علی (1394). آثار نقض وفاداری زوجین در خانواده و ضمانت اجرای حقوقی و کیفری آن. مطالعات پلیس زن، 9 (23)، صص 30-52.
  8. دارابی، حسین (1399). مسئولیت ناشی از عدم وفاداری زوجین. مجموعه مقالات نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی با محوریت آسیب‌های اجتماعی، صص. 915-930.
  9. زجاجی، حمیدرضا و مالمیر، محمود (1398). مطالعه تعزیرات منصوص شرعی در فقه و حقوق کیفری ایران. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 7 (27)، صص. 131-163. doi: 10.22054/jclr.2018.27818.1552
  10. ساروخانی، سحر و مرادی، علی‌رضا (1395). عملکرد قربانیان تجاوز جنسی مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه در حافظه روزمره، حافظه کلامی و حافظه آینده‌نگر. مطالعات روان‌شناختی، 12 (2)، صص. 129-147. doi: 10.22051/psy.2016.2386
  11. سعادت، صالح و علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل (1396). مسئولیت مدنی بر هم زدن نامزدی بر مبنای قاعده غرور با رویکردی بر آرای امام‌خمینی. پژوهش‌نامه متین، 21 (72)، صص. 63-83.
  12. شهباز قهفرخی، سجاد (1399). تبیین و نقد نظریه تعامل متقارن در تعیین میزان تقصیر زیان‌دیده و خوانده دعوی در مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر. مجله حقوقی دادگستری، 84 (111)، صص. 131-148. doi: 10.22106/jlj.2020.119696.3137
  13. شیورانی، مونا، آزاد فلاح، پرویز، مرادی، علی‌رضا و اسکندری، حسین (1395). درمان اختلال استرس پس از ضربه در زنان با تجربه خیانت همسر. فصلنامه مطالعات روان‌شناسی بالینی، 7 (25)، صص. 85-106. doi: 10.22054/jcps.2017.7133
  14. صادق‌نژاد نایینی، مجید (1398). بررسی ابهامات و چالش‌های ماده 637 قانون تعزیرات 1375 در مرحله صدور حکم و اجرای مجازات در پرتوی رویه عملی محاکم کیفری. پژوهش‌نامه حقوق کیفری، 2 (20)، صص. 55-84. doi: 10.22124/jol.2019.11092.1564
  15. صادقی، سالار و اکبری، عباسعلی (1401). آسیب‌شناسی سیاست کیفری ایران در قبال جرائم جنسی از منظر فقهی و جرم‌شناسی. فصلنامه علمی فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال 15، شماره 2، صص. 59-82.
  16. صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب‌الله (1399). مسئولیت مدنی تطبیقی. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های شهر دانش.
  17. قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1387). مسئولیت مدنی. تهران: میزان.
  18. کاتوزیان، ناصر (1385). حقوق خانواده (جلد 1). تهران: شرکت سهامی انتشار.
  19. کاتوزیان، ناصر (1386). الزام‌های خارج از قرارداد؛ ضمان قهری. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  20. کاتوزیان، ناصر (1390). قواعد عمومی قراردادها (جلد 5). تهران: شرکت سهامی انتشار.
  21. کاتوزیان، ناصر (1392). وقایع حقوقی-مسئولیت مدنی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  22. کلانتری، کیومرث (1387). تحلیل علمی از یک پرونده کیفری؛ زنای محصنه و اثبات آن. پژوهش حقوق و سیاست، 11 (26)، صص. 269-318.
  23. کلهر، زینب (1388). احکام و آثار روابط جنسی نامشروع در حقوق مدنی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی). دانشگاه قم.
  24. محسنی دهکلانی، محمد (1387). تحلیلی فقهی بر ماهیت زنا. فصلنامه فقه و مبانی حقوق، 4 (12)، صص. 197-205.
  25. محقق داماد، سیدمصطفی (1386). بررسی فقهی حقوق خانواده. تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
  26. محمدی سرپیری، فریده، رفیعی فروشانی، احمدرضا و خامسی‌پور، فرسیما (1393). ماهیت وفاداری زوجین از دیدگاه حقوقی، فقهی و روان‌شناسی و جایگاه آن در خانواده. فصلنامه فرهنگی-تربیتی زنان و خانوار، 9 (29)، صص. 29-61. 
  27. محمدی، پژمان و مرادپور شاد، مبین حجت (1397). تأثیر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 بر امکان مطالبه خسارات معنوی و عدم نفع در نظام حقوقی ایران. فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، 6 (24)، صص. 65-93. doi: 10.22054/jplr.2018.13442.1342
  28. مرادزاده، حسن و رضوی، فهیمه‌سادات (1395). شیوه‌های جبران خسارت معنوی در زندگی زوجین. فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، 21 (64)، صص. 7-30. doi: 10.30497/flj.2016.59332
  29. نصیری، غلامعلی، قدیری، رشید، نقدی دورباطی، مریم و قدوسی، کامران (1400). مهم‌ترین ضوابط و معیارها در شناسایی جرائم منافی عفت در حقوق کیفری ایران. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال 4، شماره 4 (پیاپی 16)، صص. 815-831. doi: 10.30510/psi.2022.248351.1271
  30. Baio, J.-A. M. (1982). Loss of consortium: A derivative injury giving rise to a separate cause of action. Fordham Law Review, 50(6), 1344-1370.
  31. Canadian Civil Marriage Act, S.C. 2005, c. 33. (2023). https://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/C-31.5.pdf 
  32. Carnelley, M. (2013). Laws on adultery: Comparing the historical developments of South African common-law principles with those in English law. Fundamina, 19(2), 155-211. http://www.scielo.org.za/pdf/funda/v19n2/01.pdf 
  33. Elliott, C., & Quinn, F. (2009). Tort law (7th ed.). England: Pearson Education Limited.
  34. Henaghan, M. (2008). The normal order of family law. Oxford Journal of Legal Studies, 28(1), 165-182.
  35. Howlin, N. (2016). Adultery in the courts: Criminal conversation in Ireland (UCD Working Papers in Law, Criminology & Socio-Legal Studies, Research Paper No. 07/2016). https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2787632 
  36. McMillian, L. (2012). Adultery as a tort. North Carolina Law Review, 90(6), 1989-2032.
  37. Rasmusen, E. (2001). An economic approach to adultery law (Discussion Paper No. 322). Harvard Law School.
  38. Scott, E. S. (2000). Social norms and the legal regulation of marriage. Columbia Law School. https://scholarship.law.columbia.edu/faculty_scholarship/323/ 
  39. Smart, H. M. J. (2018). Sierra Leone family law [Doctoral thesis, University of London]. https://eprints.soas.ac.uk/34033/1/11015834.pdf 
  40. Thompson, G. L. (1979). The suit of alienation of affections: Can its existence be justified today? North Dakota Law Review, 56(2), 239-257.
  41. Vandervelde, L. (1996). The legal ways of seduction. Stanford Law Review, 48(4), 817-901.
  42. Weifei, S. (2016). Damages for adultery and interference with marriage relation—From the perspective of Anglo-American law. PKU Transnational Law Review, 4(1), 31-48.
  43. Wright, H. F. (1924). The action for breach of the marriage promise. Virginia Law Review, 10(5), 361-383.

  • دریافت 20 اردیبهشت 1404
  • پذیرش 14 تیر 1404