پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

تأملی در رویکرد سیاست کیفری تقنینی به مالکیت کالای قاچاق؛ با تأکید بر کالاهای قاچاق مجهول‌المالک، بلاصاحب و صاحب متواری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه بین‌المللی اهل بیت علیهم‌السلام، تهران، ایران.
چکیده
قاچاق کالا و ارز در زمره بزه‌های اقتصادی قرار می‌گیرد. نظر به اینکه موضوع بزه مذکور، کالا و ارز است، تأثیر مالکیت آن در سیاست کیفری تقنینی قابل توجه است. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی در صدد بررسی آثار مالکیت کالای قاچاق، بر سیاست کیفری اتخاذی قانون‌گذار جمهوری اسلامی از یک‌سو، و تأثیر سیاست کیفری اتخاذی بر مالکیت کالای قاچاق است. علی‌رغم تأکید قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز بر شناسایی مالک کالای قاچاق، در مواردی مالک کالا شناسایی نمی‌گردد و قانون‌گذار با لحاظ مقررات فقهی اقدام به پیش‌بینی احکام خاص برای کالاهای قاچاق مجهول‌المالک نموده است. استفاده مقنن از اصطلاحات کالای قاچاق بلاصاحب و صاحب متواری در عرض کالای قاچاق مجهول‌المالک در قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، در ظاهر موجب توسعه قلمرو کالاهای دارای حکم مجهول‌المالک شده است. ظاهر قانون دلالت بر آن دارد که قانون‌گذار بدون توجه به ضوابط شرعی، بالاخص دیدگاه‌های فقهی و فرامین حضرت امام خمینی (ره)، اقدام به تسری احکام کالاهای قاچاق مجهول‌المالک به کالاهای بلاصاحب و صاحب متواری نموده است، که این امر صرف‌نظر از ایرادات شرعی، در تعارض با سیاست کیفری سخت‌گیرانه قانون‌گذار در خصوص بزه قاچاق نیز می‌باشد. توسعه مفهومی و یا حداقل وجود ابهام در دایره شمول کالاهای قاچاق دارای حکم مجهول‌المالک توسط قانون‌گذار از یک‌سو، و عدم اهتمام کافی جهت شناسایی مالکان کالاهای قاچاق توسط کاشفان و ضابطان و مراجع رسیدگی‌کننده به قاچاق، به‌جهت دشواری‌های عملی شناسایی مالکان (با توجه به ماهیت یقه سفیدی این بزه)، و مشوق‌های اعطایی موجود در حالت عدم شناسایی مالک، سبب گردیده است که نفع مرتکبان بزه قاچاق و مراجع پاسخ‌دهنده به این بزه، در گمنامی مالکان و مرتکبان اصلی این بزه باشد و اثربخشی سیاست کیفری قانون‌گذار تضعیف گردد.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Reflection on the Legislative Criminal Policy of Iran Regarding Ownership of Smuggled Goods; with an Emphasis on Ownerless, Unclaimed, and Fugitive-Owned Goods

نویسنده English

Omid Rostami Ghazani
Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Ahlul Bayt International University, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The smuggling of goods and currency is categorized as an economic crime under Iranian law, where ownership plays a pivotal role in shaping legislative criminal policy. The Law on Combating the Smuggling of Goods and Currency emphasizes identifying the owners of smuggled goods; however, challenges arise when ownership remains unclear. This article explores the dual impact of ownership status on the legislative criminal policy of the Islamic Republic of Iran and, conversely, how this policy influences the treatment of smuggled goods in terms of ownership. The central research question is whether the legislative approach toward categorizing certain goods as “ownerless,” “unclaimed,” or “fugitive-owned” aligns with Islamic jurisprudential standards and supports effective anti-smuggling policy.
 ‌Method & Approach: The article employs a doctrinal legal research methodology, focusing on statutory interpretation and critical analysis of legal texts. It adopts a critical approach to examine the alignment of Iran’s legislative criminal policy with Islamic jurisprudence, particularly the principles derived from Shi'a Fiqh and the opinions of prominent jurists such as Imam Khomeini. The research involves a close reading of legislative texts and related jurisprudential sources to evaluate the conceptual clarity and legal soundness of the categorizations used for smuggled goods with ambiguous ownership.
 ‌Findings: The study finds that the Iranian legislature, by introducing terms such as “ownerless” and “fugitive-owned” alongside “goods of unknown ownership,” has arguably expanded the legal definition of Majhūl al-Mālik goods beyond traditional Islamic jurisprudential boundaries. This broadening appears to conflict with established jurisprudential principles and contradicts the otherwise strict criminal policy the legislature applies to smuggling offenses. Additionally, the research highlights a systemic issue wherein enforcement bodies and adjudicators show limited initiative in identifying the true owners of smuggled goods, partly due to the complexities inherent in white-collar smuggling and the institutional incentives tied to unclaimed property.
 ‌Conclusion: The article concludes that the legislative treatment of smuggled goods with ambiguous ownership suffers from conceptual overreach and legal ambiguity. This misalignment with Islamic legal standards not only raises jurisprudential concerns but also weakens the effectiveness of Iran’s anti-smuggling criminal policy. By enabling both offenders and enforcement actors to benefit from unclear ownership, the current approach inadvertently undermines deterrence and legal accountability. The study recommends revisiting and refining the legislative definitions and enforcement practices to ensure both legal coherence and policy efficacy.

واژگان کلیدی English

Smuggling of Goods and Currency
White-collar Crime
Owner-Unknown Goods
Ownerless Goods
Fugitive-owned Goods
  1. آقازاده، علیرضا (۱۳۹۵). مطالعه تطبیقی دادرسی کیفری قاچاق کالا در حقوق ایران، ترکیه و عراق. چاپ 1، تهران: مجد.
  2. اجتهادی، سیدعبدالمجید (۱۳۸۳). مصادیق قاچاق کالا. ترجمان حسبه، شماره‌های ۱۲ و ۱۳، صص. 48ـ69.
  3. اعظمی چهاربرج، حسین (۱۳۹۶). مفهوم‌شناسی جرم قاچاق و جرائم مرتبط در قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مصوب ۳/۱۰/۱۳۹۲. فصلنامه آرا، شماره ۷، صص. ۱-۱۴.
  4. امامی، سیدحسن (1370). حقوق مدنی (جلد 1). چاپ 7.، کتاب‌فروشی اسلامیه.
  5. بهره‌مند بگ‌نظر، حمید (1396). آسیب‌شناسی قوانین مربوط به جرائم اقتصادی در نظام حقوقی ایران. چاپ 1، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
  6. بهنام رودسری، حسین (۱۳۸۷). چگونگی رسیدگی به پرونده‌های موضوعی اصل ۴۹ قانون اساسی در دادگاه‌های انقلاب. مجله کانون وکلا، شماره‌های ۲۰۰ و ۲۰۱، صص. ۶۹-۸۴.
  7. جعفریان. سیدحسن (1398). ضبط و مصادره اموال در امیرحسن نیازپور (ویراستار)، دانشنامه علوم جنایی اقتصادی، چاپ 2، تهران: میزان، صص. 639-644،.
  8. جوانمرد فرخانی، ابراهیم و میری، حمید (۱۳۹۸). واکاوی فقهی و حقوقی جنبه‌های مختلف اعراض. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره ۱۸، صص. ۲۴۹-۲۷۸. doi: 10.22034/law.2019.9677
  9. حسینی، زهراسادات (1401). بررسی وظایف و مسئولیت‌های ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (رحمت‌الله علیه) در نظام حقوق اداری ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری.
  10. خدابخشی، عبدالله (1398). تمایز بنیادین حقوق مدنی و حقوق کیفری. چاپ 3، تهران: شهر دانش.
  11. دلیر، حمید (1390). حقوق مصادره. چاپ 1، تهران: میزان.
  12. راغبی، محمدعلی؛ فراهانی‌فرد، سعید و سنایی، حسین (1398). مدیریت اموال مجهول‌المالک با توجه به شرایط جامعۀ امروزی. پژوهش‌های فقهی، 15(3)، صص. 451-468. doi: 10.22059/jorr.2019.249711.1007933
  13. رستمی غازانی، امید (۱۴۰۰، ب). قواعد حاکم بر تعدد در بزه قاچاق کالا و ارز. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 22(2)، صص. 445-470. doi: 10.30497/law.2022.242487.3179
  14. رستمی غازانی، امید (1401). آیین دادرسی افتراقی بزه قاچاق کالا و ارز. چاپ 1، تهران: میزان.
  15. رستمی غازانی، امید (1403). قاچاق کالا و ارز. چاپ 2، تهران: میزان.
  16. رستمی غازانی، امید. (۱۴۰۰، الف). عنصر روانی بزه قاچاق کالا و ارز. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، شماره ۲۲، صص. 93-116. doi: 10.22034/law.2021.12953
  17. رضوانی، سودابه و دریانورد، سیده‌وحیده (1391). لزوم اتخاذ سیاست جنایی افتراقی در مقابله با قاچاق سازمان‌یافته کالا و ارز. دوفصلنامه بررسی‌های حقوقی، شماره 3، صص. 45ـ76.
  18. زارع مهدوی، قادر و سهرابی، محمد (۱۳۹۶). آسیب‌شناسی سیاست‌های تقنینی جمهوری اسلامی ایران در مبارزه با قاچاق کالا. فصلنامه مطالعات سیاسی، شماره ۳۷، صص. ۷۵-۹۸.
  19. ساقیان، محمدمهدی و موسی‌زاده، مهدی (1397). سیاست‌های کیفرشناختی قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز در امیرحسن نیازپور (ویراستار)، سیاست جنایی در برابر بزهکاری اقتصادی، چاپ 1، تهران: میزان، صص. 187-215.
  20. سبحانی، حمیدرضا (1398). مفهوم و ماهیت مصادره اموال در قوانین جزایی ایران با تکیه بر فقه امامیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). تهران: دانشگاه امام‌صادق (علیه‌السلام).
  21. ستوده گندشمین، مجتبی (1395). بررسی نقش اطلاعات جنایی بر تعقیب و کشف جرم قتل با تأکید بر قاتلان ناشناس و متواری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی واحد الکترونیکی.
  22. شفیعی علویجه، قاسم و نهادی کاشانی، علی (۱۴۰۲). مطالعه فقهی-حقوقی قرارداد حمل‌ونقل کالای قاچاق و ید متصدی حمل‌ونقل بر مال قاچاق. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره ۳۱، صص. ۱۳۵-۱۶۴. doi: 10.22075/feqh.2023.29748.3512
  23. صفاری، علی و اجتهادی، سیدعبدالمجید (۱۳۹۶). سیاست کیفری افتراقی در قبال قاچاق کالای سلامت‌محور. فصلنامه پژوهش‌های دانش انتظامی، شماره ۷۵، صص. 1-۲5.
  24. عابدیان، سیدحسن و ارمک، محمدرضا (۱۳۹۶). بررسی احکام فقهی خریدوفروش کالای قاچاق از منظر ایجاد اختلال نظام. فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۱، صص. ۳۳-۵۸.
  25. عارفی‌نیا، عبدل و آیینه‌نگینی، حسین (1397). مجموعه نظریه‌های مشورتی دفتر امور حقوقی سازمان تعزیرات حکومتی به انضمام مصوبات شورای حقوقی. چاپ 2، تهران: میزان.
  26. عسکری، سجاد، شفیعی فینی، حسین و شهیدی، سیدمرتضی (۱۳۹۸). تأثیر جرم‌انگاری بر وضعیت معاملات ارز غیرمجاز با رویکردی به آرای امام‌خمینی (سلام‌الله علیه). پژوهش‌نامه متین، شماره ۸۴، صص. ۲۱-۴۷.
  27. فرهنگ دلیر، مهدی (1393). احکام قاچاق و بررسی احکام فقهی خریدوفروش کالای قاچاق. چاپ 1، قم: وفایی.
  28. کاتوزیان، ناصر (1389). دوره مقدماتی حقوق مدنی اموال و مالکیت. چاپ 31، تهران: میزان.
  29. کریمی‌نیا، محمدمهدی و شیری، حامد (۱۴۰۱). چالش‌های اقتصادی قاچاق کالا با رویکرد فقهی. مجله دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، شماره ۴۹، صص. ۱۲-۳۳.
  30. محسنی والا، رضا (۱۳۹۸). صحت و بطلان معاملات قاچاق کالا و ارز از دیدگاه فقه و حقوق اسلامی. فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، شماره ۱، صص. ۱-۲۸.
  31. محسنی، فرید (1398). جرم اقتصادی در امیرحسن نیازپور (ویراستار)، دانشنامه علوم جنایی اقتصادی، چاپ 2، تهران: میزان، صص. 250-257. 
  32. مختاری، عباس (1388). اموال مجهول‌المالک در حقوق ایران و فقه امامیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قم.
  33. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1408ق). تحریرالوسیله (جلد 2). چاپ 3، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  34. مهاجر، مینا و حسینیان، میترا (۱۳۹۷). شرایط حاکم بر صحت معاملات کالای قاچاق. دوماهنامه اقتصاد پنهان، شماره‌های ۱۰ و ۱۱، صص. ۳۷-۵۹.
  35. نجفی ‌ابرندآبادی، علی‌حسین (1397). سیاست جنایی در برابر بزهکاری اقتصادی در امیرحسن نیازپور (ویراستار)، سیاست جنایی در برابر بزهکاری اقتصادی، چاپ 1، تهران: میزان، صص. 451-476.
  36. الیاسی گرجی، احسان (1400). مفهوم و اداره اموال مجهول‌المالک (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه مازندران.

  • دریافت 26 فروردین 1404
  • پذیرش 07 خرداد 1404