پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

ارزیابی سیاست کیفری جمهوری اسلامی ایران در تعزیر جنایات مادون نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه و حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد فقه و حقوق جزا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
چکیده
قانون‌گذار ایران با استناد به مبانی فقهی، در جنایات عمدی بر اعضا مجازات قصاص، و در جنایات غیرعمدی بر اعضا، دیه را به‌عنوان ضمانت اجرای اصلی مقرر نموده است. هم‌چنین در هر دو دسته جنایات پیش‌گفته، برخی ضمانت اجراهای تعزیری را به‌صورت غیر نظام‌مند و غیر منسجم تجویز کرده است. بررسی دوره‌های مختلف قانون‌گذاری در حوزه جنایات بر اعضا، بیانگر این است که جهت‌گیری کلی سیاست کیفری در این حوزه، علی‌رغم اشکالات متعدد، به‌سمت استفاده از ظرفیت‌های موجود در فقه - به‌منظور بی‌پاسخ نماندن جرایم این حوزه - رفته است. یافته‌های جستار پیش‌رو که با روش توصیفی تحلیلی و از طریق تحلیل محتوای قوانین دوره‌های مختلف پس از انقلاب اسلامی صورت گرفته، بیانگر آن است که قوانین فعلی از جهت بی‌کیفر ماندن برخی جنایات عمدی بر اعضا، مانند حارصه، دامیه، متلاحمه و موضحه، در فرض عدم ثبوت یا سقوط حق قصاص، و هم‌چنین عدم تناسب میان رفتار ارتکابی و مجازات قانونی در مصادیق ماده 401 کتاب سوم قانون مجازات اسلامی، با اشکالات اساسی مواجه است. در حوزه جنایات غیرعمدی بر اعضا نیز، قانون‌گذار به‌صورت غیر قابل دفاعی صرفاً به تعزیر صدمات ناشی سوانح رانندگی تصریح کرده، ولی در خصوص سایر رفتارهای غیرعمدی با اوصاف مشابه، غفلت ورزیده است.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Evaluation of the Criminal Policy of the Islamic Republic of Iran Regarding Ta‘zir Punishments for Offenses Short of Homicide

نویسندگان English

Mostafa Nasiri 1
Seyyed Ruhollah Mousavi 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
2 LLM in Islamic Jurisprudence and Criminal Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: In Islamic jurisprudence, Taʿzir encompasses discretionary punishments assigned by judges or rulers for offenses lacking explicit penalties within the Qur'an or Hadith. The Iranian legislature, informed by these principles, has predominantly established Qisas (retaliation) for intentional bodily offenses and Diyya (blood money) for unintentional offenses. However, supplementary Taʿzir punishments have been inconsistently incorporated. This study critically examines Iran’s criminal policy concerning Taʿzir sanctions for bodily offenses short of homicide, aiming to identify legislative coherence, proportionality, and adequacy. It specifically addresses whether current policies effectively prevent impunity and appropriately apply Islamic Fiqh capacities.
 ‌Method & Approach: This research employs a doctrinal methodology complemented by content analysis, focusing explicitly on legislative texts from various periods post-Islamic Revolution. Laws from successive Iranian legislative periods, particularly the Islamic Penal Code of 2013 (1392 SH), are thoroughly examined to assess consistency, proportionality, and comprehensiveness in Taʿzir punishments.
 ‌Findings: The analysis reveals significant inconsistencies and fundamental deficiencies within the existing legal framework. Notably, sanctions are absent for certain intentional bodily offenses when Qisas is either not applicable or waived. Moreover, Article 401 of the 2013 Islamic Penal Code demonstrates evident disproportionality between specific crimes and their corresponding Taʿzir penalties. Additionally, legislative measures for unintentional bodily offenses unjustifiably limit Taʿzir sanctions exclusively to traffic-related injuries, neglecting broader scenarios of similar non-intentional conduct.
 ‌Conclusion: Iran’s current criminal policy regarding Taʿzir punishments for bodily offenses exhibits fundamental flaws, particularly concerning coherence, proportionality, and legislative comprehensiveness. To ensure effectiveness and prevent impunity, revisions are necessary to address existing gaps and inconsistencies. A refined, systematic approach aligning more accurately with Islamic jurisprudential principles and practical demands is essential for the future of Islamic criminal justice system.

واژگان کلیدی English

Criminal Policy
Taʿzir
Bodily Offense
Intentional Offense
Unintentional Offense
  1. قرآن کریم.
  2. آقایی‌نیا، حسین (1399). جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. چاپ 18، تهران: میزان.
  3. اکرمی، روح‌الله (1399). معیار رکن روانی جرم غیرعمدی در حقوق کشورهای اسلامی و غربی با نگاهی به رویکرد فقه اسلامی. فصلنامه پژوهش حقوق اسلام و غرب، شماره 3. doi: 10.22091/csiw.2020.5438.1799
  4. حسینی شیرازی، محمد (1419ق). فقه‌القانون. چاپ 2، بیروت: مرکز الرسول‌الاعظم (صلی‌الله علیه و آله).
  5. حلی (محقق)، جعفربن‌حسن (1376). المختصرالنافع فی‌الفقه‌الامامیه (جلد 2). چاپ 1، قم: مطبوعات دینی.
  6. خوانساری، سیداحمد (1355). جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع (جلد 2). چاپ 2، تهران: مکتبةالصدوق.
  7. خویی، سیدابوالقاسم (1394). مبانی تکملةالمنهاج. چاپ 8، تهران: خرسندی.
  8. ساریخانی، عادل و اکرمی، روح‌الله (1393). بررسی فقهی‌-حقوقی تعزیرات با تأکید بر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. پژوهشنامه حقوق کیفری، شماره 2. 
  9. شامبیاتی، هوشنگ (1392). حقوق جزای عمومی. چاپ 2، تهران: مجد.
  10. صادقی، محمدهادی (1401). جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان.
  11. صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1398). التعزیر؛ احکامه و حدوده. چاپ 1، قم: دفتر تنظیم و نشر آثار معظم‌له.
  12. صانعی، پرویز (1371). حقوق جزای عمومی. چاپ 4، تهران: گنج دانش.
  13. طبسی، نجم‌الدین (1374). مواردالسجن فی‌النصوص والفتوی. چاپ 2، قم: حوزه علمیه.
  14. طوسی (شیخ)، محمدبن‌حسن‌بن‌علی (1387ق). المبسوط فی الفقه‌الامامیه (جلد 8). چاپ 1، تهران: المکتبة‌المرتضویة لاحیاءالآثارالجعفریة.
  15. فرجی مقدم، مهدیه (1397). بررسی فقهی-حقوقی تعزیر در جنایات موجب قصاص یا دیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی). دانشگاه قم.
  16. فلاحی، احمد (1393). اصل ضرورت در جرم‌انگاری. چاپ 1، تهران: دادگستر.
  17. مدنی کاشانی، رضا (1410ق). قصاص للفقها والخواص. چاپ 2، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  18. مزروعی، رسول (1394). شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 (قصاص) (جلد 1). چاپ 1، قم: موسسه دایره‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
  19. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1382). استفتائات امام‌خمینی. چاپ 4، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  20. میرمحمدصادقی، حسین (1392). جرائم علیه اشخاص. تهران: میزان.
  21. نجفی توانا، علی و مصطفی‌زاده، فهیم (1392). جرم‌انگاری در نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 5(8)، 149-170. doi: 10.22075/feqh.2017.1900
  22. نصیری، مصطفی (1402). تأملی در «مبنای حقوق» ذیل رویکردهای مختلف به معرفت دینی. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 24(3)، 495-522. doi: 10.30497/law.2023.244842.3396
  23. نوری، فاطمه و کلانتری، کیومرث (1396). رویکرد جرم‌شناسی به سیاست‌های کنترل جرائم غیرعمدی. فصلنامه پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، شماره 2.
  24. نوریان، علیرضا و آقایی، محمدحسین (1396). جنبه عمومی صدمات بدنی عمدی بودها و بایدها، نشریه اندیشمندان حقوق، شماره ۱۲.

مقالات آماده انتشار، پذیرش شده
انتشار آنلاین از 12 تیر 1404

  • دریافت 01 اردیبهشت 1404
  • پذیرش 11 خرداد 1404