پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

شرایط مکرهٌ‌به در اکراه کیفری؛ مطالعه تطبیقی فقه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
قانون‌گذار ایران در ماده 151 قانون مجازات اسلامی، در مورد عناصر اکراه و شرایط آن به ذکر عبارت «اکراه غیرقابل تحمل» بسنده نموده است. برای تحقّق اکراه، مکرهٌ‌به یا همان تهدید انجام شده از سوی مکرِه می‌بایست دارای شرایطی باشد. در آثار فقهی حقوقی، به صورت پراکنده به مواردی نظیر اهمیّت داشتن برای مکرَه، لزوم بیان، عدم مشروعیّت، واقعی بودن، فعلیّت داشتن یا قریب‌الوقوع بودن، شدید بودن و اشدّیت از مکرهٌ‌علیه به‌عنوان شرایط مکرهٌ‌به اشاره شده است. در این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، ضمن بررسی اختلاف نظر فقهای امامیه و عامه در زمینه شرایط مکرهٌ‌به و اتخاذ دیدگاه مختار در مورد هر شرط، سرانجام مشخص گردید که مکرهٌ‌به می‌بایست غیرقانونی باشد، اعم از اینکه واجد عنوان مجرمانه باشد یا نباشد. هم‌چنین با تهدید نسبت به آینده، در صورت حصول ترس در هنگام انجام مطلوبِ مکرِه، و نیز اقدام مکرَه به‌جهت فعلیّت یافتن تهدید یا ادامه آن، علی‌رغم مساوی یا کمتر بودن ضرر حاصل از مکرهٌ‌به از مکرهٌ‌علیه، اکراه محقق می‌شود. هم‌چنین حاصل آمد که اکراه نسبت به خویشتن نیز، با شرایطی موجب صدق عنوان اکراه می‌گردد.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

Conditions for the Realization of Threat in Criminal Duress: A Comparative Study in Islamic Jurisprudential Schools

نویسنده English

Hamid Reza Kalantari
PhD in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, College of Farabi, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The concept of criminal duress in Iranian law is briefly addressed in Article 151 of the 2013 Islamic Penal Code, which refers only to “unbearable duress” without detailing its elements or conditions. This legal gap raises questions about what qualifies a threat as sufficient to establish duress in criminal cases. The literature in Islamic jurisprudence—across both Shi’a and Sunni schools—contains scattered discussions on various conditions for a threat to be considered coercive, such as its severity, unlawfulness, and immediacy. The aim of this study is to systematically analyze these diverse views and determine which interpretations provide the most coherent and applicable framework. The central research question is: What are the essential conditions that a threat must meet to constitute valid duress in Islamic criminal law?
 ‌Method & Approach: This research adopts a doctrinal approach, focusing on the comparative analysis of Shi’a and Sunni jurisprudential sources. Through an interpretive review of classical and contemporary legal texts, the study identifies and evaluates different scholarly opinions on the conditions necessary for the realization of a valid threat in cases of duress. The analysis seeks to reconcile varying perspectives and extract a practical legal doctrine aligned with both jurisprudential principles and modern criminal justice needs.
 ‌Findings: The study reveals that, for a threat to establish criminal duress, it must fulfill multiple criteria. These include being unlawful (even if not criminally punishable), serious in nature, and either actual or imminent. Furthermore, the threat must create a genuine sense of fear in the coerced individual at the time of compliance. Notably, the study finds that threats concerning future actions can still be valid if the fear persists and influences the coerced action. It also recognizes the legitimacy of self-directed threats under certain specific circumstances.
 ‌Conclusion: The research concludes that a comprehensive understanding of criminal duress in Islamic jurisprudence requires recognition of nuanced and context-specific conditions. The unlawfulness of the threat is a critical criterion, and the presence of fear at the time of action is pivotal—even if the threat pertains to a future event. By integrating selected juristic interpretations from both Shi’a and Sunni traditions, the study offers a more precise legal standard for evaluating duress in criminal law, thus contributing to both doctrinal clarity and legal reform in Islamic penal systems.

واژگان کلیدی English

Duress
Threat
Criminal Responsibility
Comparative Islamic Jurisprudence
  1. آل عصفور بحرانی، حسین (1400ق). انواراللوامع فی شرح مفاتیح‌الشرایع (جلد 10). چاپ 1، قم: مجمع البحوث‌العلمیة. 
  2. ابن عابدین، محمدامین (1423ق). ردالمحتار علی الدرالمختار شرح تنویرالابصار (جلد 9). چاپ 1، ریاض: دار عالم‌الکتب. 
  3. ابن مفلح، ابراهیم‌بن‌محمد (1418ق). المبدع شرح‌المقنع (جلد 6). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  4. اصفهانی (فاضل اصفهانی)، محمدبن‌حسن (1416ق). کشف‌اللثام والابهام عن قواعدالاحکام (جلد 8). چاپ 1، قم: مؤسسه النشرالاسلامی. 
  5. اصفهانی، سیدابوالحسن (1393ق). وسیلة‌النجاة مع تعالیق‌الگلپایگانی (جلد 2). چاپ 1، قم: مهر استوار. 
  6. امامی، مسعود (1394). اضطرار به جنایت در فقه و قانون. فصلنامه کاوشی نو در فقه اسلامی، سال 21، شماره 79، صص. 4ـ25.
  7. الانصاری، زکریابن‌محمد (1418ق، الف). فتح‌الوهاب بشرح منهج‌الطلاب (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  8. الانصاری، زکریابن‌محمد (1418ق، ب). تحفة‌الطلاب بشرح متن تحریر تنقیح‌اللباب فی فقه الامام‌الشافعی. چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  9. الانصاری، زکریابن‌محمد و السنیکی، زین‌الدین ابویحیی (1422ق). اسنی‌المطالب فی شرح روض‌الطالب (جلد 3). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  10. انصاری، مرتضی (1411ق)، کتاب المکاسب والبیع والخیارات (جلد 1). چاپ 1، قم: دارالذخائر.
  11. بهجت، محمدتقی (1423ق). وسیلة‌النجاة. چاپ 2، قم: شفق. 
  12. تبریزی، میرزاجواد (1416ق). ارشادالطالب الی‌التعلیق علی‌المکاسب (جلد 2). چاپ 3، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  13. التفتازانی، مسعودبن‌عمر و المحبوبی، عبیدالله‌بن‌مسعود (1416ق). شرح‌التلویح علی‌التوضیح لمتن تنقیح فی اصول‌الفقه (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  14. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). الروضة‌البهیة فی شرح‌اللمعة‌الدمشقیة (جلد 6). چاپ 1، تهران: کتاب‌فروشی داوری. 
  15. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی (1425ق). مسالک‌الافهام الی تنقیح شرایع‌الاسلام (جلد 9). چاپ 3، قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیة. 
  16. جزائری مروج، سیدمحمدجعفر (1428ق). هدی الطالب إلی شرح المکاسب (جلد 4). قم: طلیعة النور.
  17. الحجاوی، شرف‌الدین موسى‌بن‌احمد (1412ق). الاقناع فی فقه‌الامام‌احمدبن‌حنبل (جلد 4). چاپ 3، بیروت: دارالمعرفة.
  18. حسینی روحانی، سیدمحمدصادق (1431ق). منهاج‌الفقاهة؛ التعلیق علی مکاسب‌الشیخ‌الاعظم (جلد 3). چاپ 6، قم: کلبه شروق. 
  19. الحلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1419ق). قواعدالاحکام فی معرفة‌الحلال والحرام (جلد 3). چاپ 1، قم: مؤسسه النشرالاسلامی. 
  20. الحلی (علامه)، حسن‌بن‌یوسف (1422ق). تحریرالاحکام‌الشرعیة علی مذهب‌الامامیة (جلد 4). چاپ 1، قم: مؤسسه الامام‌الصادق (علیه‌السلام).
  21. الحلی (محقق)، جعفربن‌الحسن (1425ق). شرایع‌الاسلام فی مسائل‌الحلال والحرام (جلد 3). چاپ 3، قم: دارالتفسیر.
  22. الحنفی الحصکفی، محمد‌بن‌علی (1423ق). الدرالمختار شرح تنویرالابصار و جامع‌البحار، چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.  
  23. الحنفی الحموی، سیداحمدبن‌محمد (1405ق). غمز عیون‌البصائر شرح کتاب الاشباه والنظائر (جلد 3). چاپ 1،ج 3، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.
  24. الدمیری، محمدبن‌موسی (1425ق). نجم‌الوهاج فی شرح‌المنهاج (جلد 7). چاپ 1، بیروت: دارالمنهاج.
  25. الرافعی، عبدالکریم‌بن‌محمد (1417ق). العزیز شرح‌الوجیزالمعروف بالشرح‌الکبیر (جلد 8). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  26. الرعینی، الحطاب (1416ق). مواهب‌الجلیل لشرح مختصر خلیل (جلد 5). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  27. الرملی، محمدبن‌ابی‌العباس (1424ق). نهایة‌المحتاج الی شرح‌المنهاج (جلد 6). چاپ 3، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  28. الزحیلی، وهبة (1409ق). الفقه‌الاسلامی و ادلّته (جلد 5). چاپ 3، دمشق: دارالفکر. 
  29. الزلمی، مصطفی ابراهیم (1435ق)، موانع‌المسؤلیة‌الجنائیة فی‌الشریعة‌الاسلامیة والتشریعات‌الجزائیة‌العربیة. چاپ 1، طهران: دار نشر احسان. 
  30. الزهری الغمراوی، محمد (1408ق). سراج‌الوهاج شرح علی متن‌المنهاج. چاپ 1، بیروت: دارالجیل.
  31. الزیلعی، عثمان‌بن‌‌علی (1415ق). تبیین‌الحقائق شرح کنزالدقائق (جلد 5). چاپ 1، قاهره: المطبعة‌الکبرى‌الامیریة.
  32. سبزواری، سیدعبدالاعلی (1430ق). مهذب‌الاحکام فی بیان‌الحلال والحرام (جلد 16). چاپ 1، قم: دارالتفسیر. 
  33. السبکی، عبدالوهاب‌بن‌علی (1411ق). الاشباه والنظائر (جلد 2). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  34. السرخسی، محمدبن‌احمد (1414ق). المبسوط (جلد 24). چاپ 1، بیروت: دارالمعرفة.
  35. شبیری زنجانی، سیدموسی (1393). درس خارج فقه؛ کتاب البیع، جلسه‌های 229 و 240.
  36. شبیری زنجانی، سیدموسی (1396). درس خارج اصول: برائت. جلسه 112.
  37. الشربینی، محمدبن‌الخطیب (1418ق). مغنی‌المحتاج الی معرفة معانی‌الفاظ‌المنهاج (جلد 3). چاپ 1، بیروت: دارالمعرفة.
  38. طباطبایی حکیم، سیدمحسن (1405ق). نهج‌الفقاهة. چاپ 1، قم: 22 بهمن.  
  39. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم (1421ق). حاشیه‌المکاسب (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسه اسماعیلیان. 
  40. الطوری، محمدبن‌حسین (1418ق). تکملة‌البحرالرائق شرح کنزالدقائق (جلد 8). چاپ 1، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  41. الطوسی، محمدبن‌الحسن (1387ق). المبسوط فی فقه‌الامامیة (جلد 5). چاپ 3، تهران: المکتبة‌المرتضویة. 
  42. العجیلی الازهری، سلیمان‌بن‌عمر (1432ق). الجمل علی شرح‌المنهج (جلد 4). چاپ 1، بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.
  43. عرفه الدسوقی، محمد (1430ق). حاشیة‌الدسوقی علی‌الشرح‌الکبیر (جلد 2). چاپ 1، قاهره: دار احیاء‌الکتب‌العربیة. 
  44. عوده، عبدالقادر (1413ق). التشریع‌الجنایی‌الاسلامی مقارناً بالقانون‎الوضعی (جلد 1). چاپ 12، بیروت: مؤسسه الرسالة. 
  45. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1421ق). تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة؛ الطلاق والمواریث. چاپ 1، قم: مرکز فقه‌الائمة‌الاطهار (علیهم‌السلام). 
  46. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1427ق، الف). تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة؛ القضاء والشهادات. چاپ  2، قم: مرکز فقه‌الائمة‌الاطهار (علیهم‌السلام). 
  47. فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1427ق، ب). تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة؛ الحدود. چاپ 3، قم: مرکز فقه‌الائمة‌الاطهار (علیهم‌السلام).
  48. فلچر، جورج پی (1384). مفاهیم بنیادین حقوق کیفری (سیدمهدی سیدزاده ثانی، مترجم). چاپ 1، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. 
  49. فیض، علیرضا (1381). مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام. چاپ 6، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 
  50. القلیوبی، احمد و البرلسی، احمد (1415ق). حاشیتان علی شرح‌المنهج (جلد 3). چاپ 1، بیروت: دارالفکر.
  51. قیاسی، جلال‌الدین و ساریخانی، عادل (1395). مطالعه تطبیقی حقوق جزای عمومی اسلام و حقوق موضوعه؛ مسئولیت کیفری (جلد 3). چاپ 1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.  
  52. قیاسی، جلال‌الدین و قائم فرد، سیدمحسن (1394). بازاندیشی در تحقق دفاعیات کیفری اضطرار و اکراه در مصادیق مشتبه. فصلنامه پژوهش حقوق تطبیقی اسلام و غرب، سال 2، شماره 2، صص. 125ـ150. 
  53. کاتوزیان، ناصر (1392). دوره‌ حقوق مدنی؛ قواعد عمومی قراردادها (جلد 1). چاپ 11، تهران: شرکت سهامی انتشار. 
  54. کاسانی حنفی، ابی‌بکربن‌مسعود (1424ق). بدایع‌الصنایع فی ترتیب‌الشرایع (جلد 10). چاپ 2، بیروت: دارالکتب‌العلمیة. 
  55. محقق داماد، سیدمصطفی (1386). قواعد فقه؛ بخش جزایی (جلد 4). چاپ 8، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی. 
  56. المقدسی، عبدالله (1417ق). المغنی (جلد 10). چاپ 3، ریاض: دار عالم‌الکتب. 
  57. المقدسی، عبدالله، المقدسی، عبدالرحمان و المرداوی، علی (1416ق). المقنع والشرح‌الکبیر والانصاف (جلد 22). چاپ 1، قاهره: هجر.
  58. مکارم شیرازی، ناصر (1418ق). انوار الفقاهة: کتاب الحدود و التعزیرات. قم: مدرسةالإمام علی‌‌بن‌أبی‌طالب (ع).
  59. مکارم شیرازی، ناصر (1425ق). انوارالفقاهة؛ کتاب البیع. چاپ 1، قم: مدرسه الامام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام). 
  60. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1427ق). تحریرالوسیلة (جلد 2). چاپ 2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه). 
  61. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1430ق). کتاب البیع (جلد 2). چاپ 3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه). 
  62. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1434ق). المکاسب‌المحرمة (جلد 2). چاپ 3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه). 
  63. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (1417ق). مصباح‌الفقاهة فی‌المعاملات (جلدهای 1 و 3). چاپ 4، قم: مؤسسه انصاریان. 
  64. موسوی گلپایگانى، سیدمحمدرضا (1412ق). الدرالمنضود فی احکام‌الحدود (جلدهای 1 و 2). چاپ 1، قم: دارالقرآن‌الکریم. 
  65. میرسعیدی، سیدمنصور (1383). مسئولیت کیفری: قلمرو و ارکان (جلد 1). تهران: میزان.
  66. میرمحمدصادقی، حسین (1399). حقوق جزای اختصاصی (1)؛ جرائم علیه اموال و مالکیت. چاپ 58، تهران: میزان.
  67. نایینی، میرزامحمدحسین (1424ق). منیة‌االطالب فی شرح‌المکاسب (جلد 1). چاپ 2، قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
  68. نجفی، محمدحسن (1385). جواهرالکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلدهای 22 و 32). چاپ 5، تهران: دارالکتب‌الاسلامیة. 
  69. النووی، ابی‌زکریا یحیی‌بن‌شرف (1412ق). روضة‌الطالبین و عمدة‌المفتین (جلد 8). چاپ 3، بیروت: المکتب‌الاسلامی.
  70. الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1400). درآمدی بر حقوق جزای عمومی؛ جرم و مجرم (جلد 1). چاپ 1، تهران: میزان. 
  71. Abou El Fadl, K. (1991). The common and Islamic law of duress. Arab Law Quarterly, 6(2), 121-159.
  72. Clarkson, C. M. V. (2005). Understanding criminal law (4th ed.). London: Sweet & Maxwell.
  73. Elliott, C., & Quinn, F. (2016). Criminal law (11th ed.). Harlow: Pearson.
  74. Herring, J. (2010). Criminal law: The basics. London, New York: Routledge.
  75. Rafferty, N. (1980). The element of wrongful pressure in a finding of duress. Alberta Law Review, 18(3), 431-457.
  76. Tamblyn, N. (2018). The law of duress and necessity: Crime, tort, contract. New York: Routledge.

  • دریافت 05 اردیبهشت 1404
  • پذیرش 16 خرداد 1404