پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

مطالعه تطبیقی نظریه حق بدون صاحب در حقوق فرانسه و ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جعفر نوری یوشانلوئی 1
سیدمصطفی میلانی 2
1 دانشیار، گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.30497/law.2025.247744.3707
چکیده
حق بدون صاحب، به‌منزله رابطه‌ای حقوقی تعریف می‌شود که علی‌رغم شباهت به حقوق شخصی ناظر بر اموال، فاقد دارنده معین است. تحلیل این مفهوم، مستلزم گذر از رویکردهای شخص‌محور در حقوق اموال و تمرکز بر ابعاد عینی اموال است. به دیگر سخن، برخی از حقوق به‌جای وابستگی به اشخاص ذی‌نفع، به‌طور مستقیم به اشیاء معین تعلق می‌گیرند. مقاله پیش‌رو با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی و با تمرکز بر نظام حقوقی فرانسه و ارجاع تطبیقی به حقوق ایران، به‌تبیین مبانی و مصادیق حقوق بدون صاحب پرداخته و سپس به این برآیند رسیده است که شناسایی دقیق این دسته از حقوق می‌تواند در بهبود مدیریت اموال عمومی، تنظیم بهتر روابط مالکیت و تعهدات، و بنیان‌گذاری چهارچوبی کارآمد برای تحلیل‌های نوین حقوقی، نقشی مؤثر ایفا نماید.
واژگان کلیدی
حق بدون صاحب
حقوق اموال
اموال عمومی
حقوق جمعی
حقوق تعهدات
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Doctrine of Res Nullius in French and Iranian Law

نویسندگان English

Jafar Nouri Yushanlouei 1
Seyyed Mostafa Milani 2
1 Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The concept of a right without an owner (Res Nullius) presents a unique legal relationship that, unlike typical property rights, is not tied to a specific holder. Traditional civil rights focus on person-centered entitlements, making rights without owners a less familiar and underexplored category. This article addresses the need to shift from individual-centered property law to an objective, property-focused understanding of such rights. It aims to explore the nature and legal recognition of Res Nullius within the context of French and Iranian law. The primary research question investigates how these rights are defined, recognized, and managed in the two legal systems, and what implications this has for property law theory and practice.
 ‌Method & Approach: The study adopts a doctrinal and comparative legal methodology. It mainly analyzes French law, which has established frameworks such as the saisine institution, tontine contracts, and easements that exemplify ownerless rights. These are then compared with Iranian law, which, though lacking a specific definition of Res Nullius, contains analogous concepts rooted in the Iranian Civil Code and Islamic legal traditions. Through this comparative lens, the article seeks to clarify the foundations and instances of ownerless rights.
 ‌Findings: The analysis reveals that French legal sources have developed necessary legal tools to recognize and regulate rights without owners, including temporary or permanent ownerless rights. Iranian law, despite the absence of explicit definitions, incorporates similar principles within its civil and Islamic law frameworks. This comparison highlights the complexity and diversity in conceptualizing Res Nullius and demonstrates that precise identification and legal treatment of these rights can enhance public property governance and refine the relations of ownership and obligations.
 ‌Conclusion: The article concludes that properly defining and understanding the doctrine of rights without owners is crucial for improving legal management of public property and ownership frameworks. It emphasizes the importance of integrating ownerless rights into legal theory and practice, which can foster more effective regulation and open pathways for innovative legal analysis within both French and Iranian contexts.

واژگان کلیدی English

Res Nullius
Property Rights
Public Property
Collective Rights
Law of Obligations
  1. انصاری، مرتضی (1420ق). المکاسب (جلد 3). قم: مجمع الفکرالاسلامی.
  2. بحرالعلوم، سیدمحمد (1403ق). بلغةالفقیه. تهران: مکتبةالصادق.
  3. تقی‌زاده انصاری، مصطفی (1374). حقوق محیط‌زیست ایران. تهران: سمت.
  4. تیموری، محمد (1385). ماهیت شخصیت حقوقی و نظریات مرتبط با آن. مجله دانش‌پژوهان، شماره 9، قم: دانشگاه مفید.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1381). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
  6. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
  7. حر عاملی (شیخ)، محمدبن‌حسن (1349). وسائل‌الشیعة (جلد 25). قم: مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء‌التراث.
  8. خمینی، سیدروح‌الله (1368). البیع (جلد 1). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  9. خمینی، سیدروح‌الله (1434ق). تحریرالوسیلة (جلد ۲). چاپ 3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
  10. خمینی، سیدروح‌الله (1421ق). البیع (جلد 1). چاپ 1، تهران: مؤسسـه تنظـیم و نشـر آثـار امـام‌خمینـی.
  11. زحیلی، وهبة مصطفی (1984م). الفقه‌الاسلامی و ادلته. دمشق: دارالفکر.
  12. شمس، احمد (1386). نظام حقوقی اراضی ملی‌شده. چاپ 3، تهران: گستر.
  13. صدر، محمدباقر (بی‌تا). اقتصادنا. چاپ 2، قم: پژوهشگاه علمی-تخصصی شهید صدر.
  14. غروی اصفهانی، محمدحسین (1418ق). حاشیه المکاسب (جلد 1). چاپ 1، بی‌جا: محقق.
  15. کاتوزیان، ناصر (1376). قواعد عمومی قراردادها (جلد ۱). چاپ 2، تهران: یلدا.
  16. کاتوزیان، ناصر (1388). اموال و مالکیت. چاپ 26، تهران: میزان.
  17. کاتوزیان، ناصر (1392). قانون مدنی در نظم حقوق کنونی. چاپ 37، تهران: میزان.
  18. کاتوزیان، ناصر (1400). اموال و مالکیت. تهران: میزان.
  19. کاشف‌الغطا، عباس(1434ق). المال‌المثلی والمال‌القیمی فی‌الفقه‌الاسلامی. نجف: مؤسسه کاشف‌الغطا. 
  20. محقق داماد، سیدمصطفی (1406ق). قواعد فقه (جلد 1). تهران: مرکز نشر علوم اسلامى‌.
  21. مشکینی، علی (1434ق). مصطلاحات‌الفقه. قم: مؤسسه دارالحدیث.
  22. نایینی، محمدحسین (1418ق). منیةالطالب (جلد 1). چاپ 1، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
  23. نجفی، محمدحسن (1362). جواهرالکلام (جلد 28). قم: دار احیاءالتراث‌العربی.
  24. Aldon, J. (1765). Traité historique et pratique des droits seigneuriaux. Paris: Despilly, 834 p.
  25. Atias, C. (2013). Les qualités multiples en droit des biens. In Le droit entre autonomie et ouverture: Mélanges en l’honneur de Jean-Louis Bergel (pp. 543–562). Brussels: Bruylant.
  26. Barbièri, Jean-François. (1984). Les souvenirs de famille: Mythe ou réalité juridique? JCP G., 3156.
  27. Baudry-Lacantinerie, G., & Chauveau, M. (1903). Des biens. In Traité théorique et pratique de droit civil (3rd ed., Vol. 6, No. 7). Paris: Sirey.
  28. Boffa, R. (2008). La destination de la chose (Doctoral thesis). Paris: Lextenso.
  29. Boutaric, F. de. (1775). Traité des droits seigneuriaux et des matières féodales. Toulouse: Libraires associés, 692 p.
  30. Brun-Wauthier. (2012). Observation. Droit de la famille, commentaire no 49.
  31. Carbonnier, J. (2001). L'obligation entre la force et la grâce. In Flexible droit (10th ed.). Paris: LGDJ.
  32. Carbonnier, J. (n.d.). Métaphysique des biens: Les choses inanimées ont-elles une âme? In Flexible droit (pp. 362–370).
  33. Cass., civ. 2e, 29 mars 1995, no 93-18769: Bull. II, no 115.
  34. Cass., civ. 3e, 13 mai 2009, no 08-16525: Bull. III, no 111.
  35. Cass., civ. 3e, 29 février 1968, Étang Napoléon, no 66-12311: Bull. III, no 82; Dalloz 1968, p. 454.
  36. Cass., req., 14 mars 1939, Le Mesnager du But: DH 1939.260.
  37. Code civil. (2013). Retrieved from Legifrance.
  38. Codet-Boisse, Jean. (1905). Du catel (Doctoral thesis). Bordeaux.
  39. Dabin, J. (2008). Le droit subjectif. Paris: Dalloz.
  40. Dictionnaire de la langue française (Vol. Créance). (1873–1874). Paris: Hachette.
  41. Dross, W. (2004). La saisine successorale. Defrénois, p. 471.
  42. Dross, W. (2012). Droit civil: Les choses. Paris: LGDJ.
  43. Du Hamel, H. (1913). Essai sur la distinction théorique des biens en immeubles et meubles d’après le coutumier de Poitou de 1417 (Doctoral thesis). Poitiers.
  44. Duguit, L. (1921–1925). Traité de droit constitutionnel (2nd ed.). Paris: Fontemoing.
  45. Forest, G. (2012). Essai sur la notion d'obligation en droit privé. Paris: Dalloz.
  46. Fréminville, E. de la Poix de. (1746–1757). La pratique universelle pour la rénovation des terriers et des droits seigneuriaux. Paris: Morel, 5 t.
  47. Gidrol-Mistral, G. (2020). De la propriété conditionnelle à la propriété collective (Doctoral thesis). Lyon III.
  48. Ginossar, S. (1960). Droit réel, propriété et créance. Paris: LGDJ.
  49. Grimaldi, M. (1991). La fiducie. Defrénois, pp. 897, 961.
  50. Grimaldi, M. (n.d.). La propriété fiduciaire. In La fiducie dans tous ses états (pp. 5–8).
  51. Gulphe, P. (1946). L’immobilisation par destination (Doctoral thesis). Paris.
  52. Josserand, L. (2004). Essai sur la propriété collective. In Le Code civil, 1804–1904: Livre du Centenaire (pp. 355–379). Paris: Dalloz.
  53. Kuhn, C. (2008). La mission du fiduciaire. Dr. et patrim., no. 171, p. 52.
  54. Leblond. (2012). Note. Defrénois, p. 343.
  55. Lemouland, & Vigneau. (2012). Observation. Dalloz, p. 971.
  56. Libchaber, R. (2007). Les aspects civils de la fiducie dans la loi du 19 février 2007. Defrénois, pp. 1094, 1194.
  57. Lorgnier, L. (1906). Les cateux dans les coutumes du nord de la France (Doctoral thesis). Paris.
  58. Meiller, E. (2012). La notion de servitude (Doctoral thesis). Paris: LGDJ.
  59. Moccia, L. (2011). Réflexions sur l’idée de propriété. RIDC, 63, p. 7.
  60. Motulsky, H. (1948). Principes d'une réalisation méthodique du droit privé (Doctoral thesis). Paris: Sirey.
  61. Nast. (1928). Defrénois, 1928, p. 21759.
  62. Olivier, S. (2016). Pour en finir avec le débat sur la valeur de l’état descriptif de division. PA, 17 juin, no. 121, p. 7.
  63. Perrot, R. (1947). De l'influence de la technique sur le but des institutions juridiques (Doctoral thesis). Paris.
  64. Pieri, G. (1990). Obligation. Archives de Philosophie du Droit, 35.
  65. Planiol, M., & Ripert, G. (1928–1932). Traité élémentaire de droit civil (11th ed., Vol. 1). Paris: LGDJ.
  66. Planiol, M., & Ripert, G. (1960). Traité élémentaire de droit civil. Paris: LGDJ.
  67. Planiol, M., Ripert, G., & Picard, M. (1952). Les biens (2nd ed., Vol. 3). Paris: LGDJ.
  68. Popovici, A. (2016). Êtres et avoirs (Doctoral thesis). Laval (Québec).
  69. Savatier, René. (1939). Une personne morale méconnue: La famille en tant que sujet de droit. DH, chron., 49.
  70. Trasbot. (1929). Rev. crit. législ. jurisp., 1929, p. 459.
  71. Vareilles-Sommières, G. de. (1905). La définition et la notion juridique de la propriété. RTD civ., 1905, p. 443.
  72. Vern, F. (2022). Essai d'une théorie des droits sans sujet en droit français des biens. Communitas, 3(2). https://eprints.gla.ac.uk/277405/ 
  73. Vern, Flora. (2021). La forme des communaux en droit civil des biens. In J.-F. Joye (Ed.), Les communaux au XXIe siècle (pp. 297–318). Presses de l’Université Savoie Mont Blanc.
  74. Vern, Flora. (n.d.). Les objets juridiques, précité, nos 343–344.
  75. Villey, M. (1949–1950). Du sens de l'expression jus in re en droit romain classique. In Mélanges Fernand de Visscher (Vol. 2). Brussels: Office international de la librairie.
  76. Xifaras, M. (2004). La propriété (Doctoral thesis). Paris: PUF.
  77. Zenati-Castaing, F. (2009). La propriété collective existe-t-elle? In O. Cachard & X. Henry (Eds.), Mélanges en l’honneur du professeur Gilles Goubeaux (pp. 589–610). Paris: Dalloz.
  78. Zenati-Castaing, F., & Revet, T. (2008). Les biens (3rd ed.). Paris: PUF.
  79. Zenati-Castaing, Fr. (1981). Essai sur la nature juridique de la propriété (Doctoral thesis). Lyon III.

  • دریافت 20 بهمن 1403
  • پذیرش 05 اردیبهشت 1404