پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

پژوهش‌نامه حقوق اسلامی

واکاوی مبانی مسئولیت مدنی شهرداری‌ها در حوادث فروریزش ساختمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری حقوق خصوصی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.‌
3 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
چکیده
صنعت ساختمان‌سازی با چالش‌های گوناگون حقوقی دست به‌گریبان است. قانونگذار ایرانی درباره تخلفات موضوع ماده 100 قانون شهرداری رویکرد جرم‌انگارانه نداشته و از طرفی ضمانت اجرای مناسبی نیز برای ایفای به‌موقع تعهدات ناشی از مقررات ملی ساختمان در نظر نگرفته است. این کاستی‌ها، موجب شده تا مسئولان شهرداری‌ها‌ وظایف قانونی خود در راستای جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز را به‌درستی انجام نداده و سودجویی از جریمه‌های تخلفات ساختمانی موجب تعارض منافع شهرداری گردد. غفلت قانونگذار و تعارض منافع پیش‌گفته، نقش مهمی در حوادث ساختمانی داشته و خواهد داشت. در این مقاله، با روش توصیفی تحلیلی به این پرسش پاسخ داده شده است که چالش‌های فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی شهرداری در خسارات ناشی از ریزش ساختمان‌ها چیست و مبانی آن کدام است؟ مطالعه نصوص فقهی و حقوقی و هم‌چنین رویه قضائی، نشان می‌دهد که نقص و پراکندگی قوانین، ضمانت اجرای ناکارآمد و عدم مقرره‌گذاری کافی، از مهم‌ترین علل به‌وجود آمدن وضع موجود به شمار می‌روند. عوامل یادشده ایفای به‌موقع تعهدات قانونی، قضایی و اجرایی مالکان، پیمانکاران و بسیاری از سازمان‌ها را تحت تأثیر قرار داده و بستر مناسبی برای ارتکاب تخلف، ترک فعل و جرایم ارتکابی توسط شهرداری‌ها شده است. در خصوص مبانی این مسئولیت می‌توان گفت که ادله‌ای چون قاعده احسان، عدم ضمان امین و تقدم منفعت عمومی که مخالفان ضمان شهرداری به آن استناد می‌کنند، در همه فروض مقبول نیست. ازاین‌رو، در بحث حاضر ادله خاص ضمان یعنی قاعده لاضرر، اتلاف و تسبیب مقدم انگاشته شده است. بر پایه مبانی متعددی مانند قاعده ولایت حاکم، نظم عمومی و اصل عدل و انصاف، شهرداری چون سایر اشخاص مسئول جبران خسارات وارده خواهد بود.
واژگان کلیدی
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Jurisprudential Foundations of Municipal Civil Liability in Building Collapse Incidents

نویسندگان English

Sajjad Rasouli Jazi 1
Pegah Sarmadi 2
Mohammad Nazari Nodushan 3
1 PhD in Private Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.‌
3 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

 ‌Context & Objective: The construction sector in Iran is entangled in numerous legal complications, particularly concerning unauthorized developments and structural safety. Article 100 of the Iranian Municipal Law lacks a criminal enforcement framework, and the National Building Regulations suffer from weak compliance mechanisms. These legal shortcomings have resulted in a widespread failure of municipalities to prevent illegal construction, further exacerbated by financial motivations tied to violation fines, creating an institutional conflict of interest. These deficiencies significantly contribute to incidents involving building collapses. This article aims to investigate the jurisprudential foundations and the civil liability of municipalities in such events. The core research question explores the nature and scope of municipal civil liability in light of Islamic legal principles and Iranian legal practice.
 ‌Method & Approach: This study employs a doctrinal methodology combined with an inductive analytical approach. It systematically examines Islamic jurisprudential sources, statutory provisions, and judicial precedents in Iran to identify the normative and legal bases for municipal responsibility.
 ‌Findings: The analysis indicates that fragmented legislation, weak enforcement mechanisms, and insufficient regulatory clarity are pivotal factors in the failure of key stakeholders—including property owners, contractors, and municipal bodies—to meet their legal and regulatory responsibilities. These issues create conditions conducive to misconduct and neglect. Moreover, traditional defenses such as the non-liability of trustees and public interest arguments do not hold uniformly in cases involving municipal inaction or misconduct. Instead, principles like la-zarar (no harm), itlaf (destruction), and tasbib (causation) are more directly applicable in holding municipalities accountable.
 ‌Conclusion: The study concludes that municipalities, by virtue of their regulatory role and legal identity, bear civil liability for damages resulting from building collapses when their failure to enforce construction laws contributes to such events. Relying on Islamic jurisprudential doctrines such as wilayat al-hakim (governmental guardianship), public order, and foundational principles of justice and equity, the research asserts that municipal entities cannot evade liability under the guise of public function. Rather, they are legally and morally obliged to provide redress for harms resulting from their regulatory failures.

واژگان کلیدی English

Civil Liability of Municipalities
Building Construction
Construction Violations
Building Collapse
  1. قرآن کریم.
  2. اداره کل کمیسیون‌های ماده صد شهرداری تهران (1380). تخلفات ساختمانی در تهران؛ ویژگی‌ها و علل. ماهنامه شهرداری‌ها، شماره 33، انتشارات سازمان شهرداری‌ها.
  3. ارسطا، محمدجواد و ممی‌زاده، مهدی (1397). مسئولیت‌ مدنی ناشی از تقنین. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 19 (2)، صص. 319-342. doi: 10.30497/law.2019.2374
  4. ارقامی، مریم (1395). مسئولیت مدنی ناشی از عدم رعایت مقررات ملی ساختمان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد، مرودشت.
  5. اسکندری دامنه، مهدی (1399). مبانی فقهی و حقوقی امحای کالای قاچاق (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه میبد. 
  6. انصاری، اعظم (1385). بررسی قاعده سوق‌المسلمین و میزان حجیت آن. ماهنامه کانون، 11 (67)، صص 7-30.
  7. انصاری، مرتضی (۱۳۳۴). المکاسب (جلد 5). تبریز: اطلاعات.
  8. بادینی، حسن و مؤمنی، خسرو (1392). رویکردی نو برای اثبات جریان قاعده لاضرر در احکام عدمی در زمینه مسئولیت ‌مدنی. مطالعات حقوق خصوصی، 43 (3)، صص. 19-31. doi: 10.22059/jlq.2013.36039
  9. بافنده، علیرضا (1389). بررسی مسئولیت ‌مدنی سازندگان و پیمان‌کاران سازه‌های ساختمانی در کشور با توجه به قوانین موجود در قبال کارکنان، صاحبان کار و اشخاص ثالث (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیام ‌نور، تهران.
  10. بجنوردی، حسن (1371).  القواعدالفقهیه (جلد 1). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  11. بحرالعلوم، محمد  (1403). بلغة‌الفقهیة (محمدتقی آل بحرالعلوم، مترجم). تهران: مکتبةالصادق.
  12. بهشتیان، سیدمحسن (1390). بررسی نظم حاکم بر حقوق مالکانه در برابر طرح‌های عمومی شهرداری. تهران: طرح نوین اندیشه.
  13. پایاب، مهسا (1402). اظهارنظر کارشناسی درباره لایحه کنترل فرونشست زمین و کاهش اثرات آن در کشور (طرح شورای‌عالی استان‌ها). تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  14. تنکابنی، محمد (۱۳۸۵ق). ایضاح‌الفرائد (جلد 2). تهران: مطبعةالاسلامیة.
  15. جلیلوند، یحیی و پرتو، حمیدرضا (1395). بررسی برخی از جنبه‌های حقوقی حادثه پلاسکو؛ حلقه مفقوده مسئولیت. مجله کانون وکلا، 68 (235)، صص. 27-39.
  16. جلیلی صدرآباد، سمیه (1403). تحلیل نظام مسائل کمیسیون ماده 100 قانون شهرداری. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 32 (4)، شماره مسلسل: 19873.
  17. حاجیان فروشانی، زهره و حمیدی، محمدرضا (۱۳۹۹). نسبت‌سنجی قاعده نفی حرج و ادله محرمات. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۵۳ (۲)، صص. ۲61-۲80. doi: 10.22059/jjfil.2021.314488.669060
  18. حکمت‌نیا، حسن (1398). بررسی عملکرد کمیسیون ماده 100 شهرداری یزد و آثار آن بر شهرنشینی و شهرسازی با استفاده از برنامه‌ریزی سناریو. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 51 (2)، صص. 387-409. 
  19. حمیدی، مهدی، هدایی، علیرضا و اسحاقی، محمد (۱۳۹۹). محدوده ‌مفهومی و محدودیت‌های مصداقی دلیل عقل در نگاه مولا احمد نراقی (رحمت‌الله علیه). فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۵۳ (۲)، صص. 297-316.
  20. خلج، فرزانه (1394). مسئولیت‌ مدنی ناشی از خسارات سازه‌های ساختمانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه خوارزمی، تهران.
  21. خمینی، سیدروح‌الله (1385). صحیفه امام (جلد 7). 22ج، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه).
  22. خمینی، سیدروح‌الله (1397). کتاب البیع (جلد2). نجف: مطبعةالآداب.
  23. خوانساری، سیداحمد (1405ق). جامع‌المدارک فی شرح‌المختصرالنافع. تهران: مکتبةالصدوق.
  24. داراب‌پور، مهراب (1385). مسئولیت مدنی ناشی از خسارات املاک سازه‌ها و ساختمان‌ها (پژوهش مقایسه‌ای با حقوق انگلستان). فصلنامه تحقیقات حقوق، 9 (44)، صص. 139-197.
  25. دماوندی، حامد (1401). مدیریت اجرای صحیح مقررات ملی ساختمان در سازه‌های بتنی شهر تهران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه ایوانکی، تهران.
  26. دهقانی فیروزآبادی، حسین و روشن، محمد (۱۳۹۳). مسئولیت مدنی دولت در اطاله دادرسی. فصلنامه علمی-پژوهشی حقوق اداری، ۱ (۳)، صص. ۷۱-۱۱۱.
  27. رحیمی‌نژاد، اسمعیل و غفاری، احمدرضا (۱۳۹۶). بررسی مسئولیت کیفری ناشی از اقدامات پیشگیرانه وضعی در فقه امامیه و حقوق ایران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۵۰ (۲)، صص. ۳۴۵-۳۷۱.
  28. رستمی، ولی و حسینی‌پور اردکانی، سیدمجتبی (1392). نظارت قضایی بر مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی. فصلنامه دانش حقوق عمومی، 2 (3)، صص. 27-50.
  29. رستمی، ولی و عامری، معصومه (۱۳۹۵). شهرداری در نظام حقوقی ایران و فرانسه. مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۷، شماره ۱، صص. ۱۴۱-۱۶۱.
  30. رسولی جزی، سجاد (۱۳۹۸). مسئولیت مدنی حکومت در امور فرهنگی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه میبد. 
  31. رضایی، فروغ (1398). مبانی و قواعد حاکم بر مسئولیت‌ مدنی شهرداری دررابطه‌با اقدامات کارکنان شهرداری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). مؤسسه آموزش عالی آفاق، اصفهان.
  32. رضایی‌زاده، محمدجواد (۱۳۹۰). حقوق برنامه‌ریزی شهری. تهران: مجد.
  33. رضایی‌نسب، انسیه و یزدان‌بخش، هانیه (1401). بررسی مبانی فقهی و حقوقی قاعده سوق‌المسلمین. فصلنامه عرشیان فارس، 1 (4)، صص. 84-98.
  34. زارع، علی (۱۳۹۵). مسئولیت مدنی شهرداری در برابر شهروندان. فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی  و کیفری، 12 (3)، صص. ۱۱-۲۲.
  35. زارعی، جعفر (1396). اصول حقوق اداری در سنت و سیره معصومین. اندیشه‌های حقوق عمومی، دوره 7 (1)، صص. 85-98.
  36. زنگی‌آبادی، علی، قائد رحمتی، صفر، محمدی، جمال و صفایی، همایون (1389). تحلیل فضایی تعامل تخلفات ساختمانی و آسیب‌پذیری ناشی از زلزله؛ مناطق شهر اصفهان. فصلنامه مدرس علوم انسانی برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 14 (2)، صص. 1-21.
  37. ساریخان بیگلو، مهدی (1394). تداخل اسباب در مسئولیت مدنی در ارتباط با احداث ساختمان (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی، قزوین.
  38. ساسولی، عبدالمجید (۱۳۹۹). بررسی موانع و محدودیت‌های توقیف اموال شهرداری‌ها. ششمین همایش ملی پژوهش‌های نوین ایران، تهران.
  39. سلیمانی بابادی، مصطفی و پیرهادی، محمدرضا (1394). تکالیف محافظین راه‌ها و مسئولیت مدنی ناشی از آن. تحقیقات حقوقی بین‌المللی، 8 (29)، صص. 57-103.
  40. شادمانی، هاجر (1401). تهدید متروپل‌های زنده؛ کالبدشکافی فساد در نظام ساخت‌وساز. مجله بازار و سرمایه، 13 (129)، صص. 56-57.
  41. شرج شریفی، مهرنگ، شعبان‌نیا منصور، مهدی  و رضایی‌زاده، محمدجواد (1400). نحوه نظارت دیوان عدالت اداری بر کمیسیون ماده صد قانون شهرداری. فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی، 3 (5)، صص. 439-463.
  42. شرج شریفی، مهرنگ، شعبان‌نیا منصور، مهدی و رضایی‌زاده، محمدجواد (1401). دادرسی منصفانه در کمیسیون ماده صد قانون شهرداری. فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی، 4 (3)، صص. 85-100.
  43. شهید ثانی، زین‌الدین (۱۴۱۶ق). مسالک‌الافهام الی تنقیح شرایع‌الاسلام (جلدهای 4 و 5).  قم: مؤسسه المعارف‌الاسلامیة.
  44. صمیمی‌، محمد و حاجی‌پور کندرود، علی (1397). تأملی بر مفهوم شخصیت‌ حقوقی وزارتخانه‌ها در نظام حقوقی ایران. ماهنامه آفاق علوم انسانی، شماره 16، صص. 35-52.
  45. ضیاءالدین، سیده‌بتول (1392). بررسی اجمالی قاعده الزام. دوفصلنامه علمی مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 7 (28)، صص. 73-96.
  46. عباسلو، بختیار (۱۳۹۴). مسئولیت مدنی ناشی از سوانح رانندگی. تهران: میزان.
  47. علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل و دانش‌نهاد، محمد (۱۳۹۷). جایگاه قاعده تحذیر در مسئولیت‌ مدنی اشخاص و دولت. آموزه‌های فقه مدنی، 10 (17)، صص. ۱۸۹-۲۱۲.
  48. فاضل اصفهانی، محمدبن‌حسن (۱۴۱۶ق). کشف‌اللثام والابهام عن قواعدالاحکام (جلد 11). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  49. فکوری، محمدعلی و اصغری، عبدالرضا (1401). نقش بوروکراسی در بروز فساد اداری در کشورهای افغانستان و ایران. دوفصلنامه علمی مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 16 (45)، صص. 167-197.
  50. فیرحی، داوود (1382). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: سمت.
  51. قسمتی ‌تبریزی، علی (1394). اصل جبران کامل زیان. مطالعات فقه ‌و حقوق اسلامی، 7 (13)، صص. 135-174.
  52. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۷). مبانی حقوق عمومی. تهران: دادگستر.
  53. کاتوزیان، ناصر (1383). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
  54. کامیار، غلامرضا (1403). شهر در پرتوی رویه قضایی. تهران: مجد.
  55. کدخدایی، عباسعلی، طباطبایی‌نژاد، سیدمحمد و فتاحی زفرقندی، علی (1398). صلاحیت دیوان محاسبات کشور در نظارت مالی بر مؤسسات عمومی غیردولتی. فصلنامه دانش حقوق عمومی، 8 (23)، صص. 19-42.
  56. لطفی، اسدالله (1391). دفع ضرر محتمل. دانشنامه جهان اسلام (جلد 17، داعی احمد بن ابراهیم دکان). صص. 845-847.
  57. محقق داماد، سیدمصطفی (۱۳۹۱). قواعد فقه بخش مدنی (جلد 1). تهران: علوم اسلامی.
  58. محمدحسن‌زاده، حسن (1396). بررسی مقررات خاص ناظر بر مسئولیت مدنی ناشی از خدمات مهندسی ساختمان سازندگان ساختمان‌های شهری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه تهران.
  59. محمدزاده، مهدی (1400). قاعده «کُلُّ مُفتٍ ضامنٌ» (ضمان مفتی) در اثبات ضمان مقنن. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 22 (2)، صص. 519-552. doi: 10.30497/law.2022.242242.3154
  60. محمودآقایی، حبیب (1394). مطالعه تطبیقی مسئولیت مدنی دارندگان ساختمان در حقوق ایران و فرانسه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه قم. 
  61. محمودی، فائزه (1398). مبانی و آثار و شرایط مصادره اموال و برخورد آن با قاعده‌ ید در حقوق ایران و فقه امامیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی، دماوند.
  62. مرادخانی، فردین، خورشیدی، حسین و بنده‌علی، فرشید (1398). سیاست تقنینی حاکم بر نظام اداری ایران با نگاهی به قانون‌گذاری در زمینه نهادهای عمومی غیردولتی. فصلنامه دانش حقوق عمومی، 8 (26)، صص. 69-88.
  63. مرتضوی، سیدضیاء (۱۳۹۶). ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیان‌بار آن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  64. مکارم شیرازی، ناصر (1416ق). القواعدالفقهیه (جلد 1). قم: مدرسه امام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  65. مکارم شیرازی، ناصر (1425ق). انوارالفقاهه؛ کتاب البیع. قم: مدرسه امام‌علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه‌السلام).
  66. موسوی خلخالی، سیدمحمدمهدی (1422ق). حاکمیت در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  67. موسوی خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۸۷). الرسائل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (رحمت‌الله علیه).
  68. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (۱۴۲۲ق). مبانی تکملةالمنهاج (جلد 2). جامعه بغداد. 
  69. میرزایی، جمشید (1395). بررسی تطبیقی مسئولیت ‌مدنی سازندگان ساختمان در حقوق اسلام و نظام‌های حقوقی رومی‌-ژرمنی و کامن‌لا. فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 4 (1)، صص. 143-172.
  70. نادری، افشین، یزدانی امیری، محمود، کرمی، رقیه و سلطانی، فاطمه (۱۳۹۲). مشکلات حقوقی شهرداری‌ها در اداره شهرهای ایران. همایش کنفرانس ملی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، دوره ۵، صص. ۱-۱۴.
  71. نجفی، محمدحسن (۱۳۶۳). جواهرالکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلد 37). قم: دارالکتب‌الاسلامیه.
  72. نجفی، محمدحسن (1401). جواهرالکلام فی شرح شرایع‌الاسلام (جلد 39). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  73. نراقی، احمدبن‌محمد (۱۴۰۸ق). عوائدالایام. قم: بصیرتی.
  74. نقیبی، ابوالقاسم (1393). بررسی قاعده‌ قضایی «الحاکم ولی ‌الممتنع» و کاربرد آن در حقوق خانواده. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، 19 (66)، صص. 169-190.
  75. نوذری‌زاده، رودابه، غلامی، غلامرضا، حیدری، امیر و آقاحسینی، رضا (۱۳۹۵). معایب، معضلات و مشکلات حقوقی شهرداری‌ها در ایران. فصلنامه مدیریت شهری نوین، 4 (12)، صص. ۱۲۷-۱۶۱.
  76. نوری، میرزاحسین (۱۴۰۸ق). مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل (جلد 14). بیروت: مؤسسه آل‌البیت. 
  77. هداوند، مهدی و مشهدی، علی (۱۳۸۹). اصول حقوق اداری در پرتوی آرای دیوان عدالت اداری. تهران: خرسندی.
  78. هوشمند فیروزآبادی، حسین؛ احسانی‌فر، احمد؛ سیادت، سیدمحمدحسن و پورموسوی، رضا (1400). احسان بر خود. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 22 (1)، صص. 183-210. doi: 10.30497/law.2021.239221.2882
  79. یثربی، سیدعلی‌محمد و محمودی، جواد (1397). اثبات حکم با قاعده لاضرر. پژوهش‌های فقهی، 14 (1)، صص. 105-125. doi: 10.22059/jorr.2018.236798.1007745
  80. یزدانیان، علیرضا (1389). مطالعه تطبیقی مسئولیت ‌مدنی مالک ساختمان در حقوق ایران و فرانسه. مطالعات حقوق خصوصی، 40 (3)، صص. 375-393.

  • دریافت 12 بهمن 1403
  • پذیرش 04 فروردین 1404