دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه حقوق اسلامی 2251-9858 27 2 2026 06 22 Family, Law, and Society in The Arabian Nights: A Literary Exploration of Islamic Legal Themes خانواده، حقوق و اجتماع در «هزار و یک شب»؛ درنگی در فقه اسلامی از منظر ادبیات کهن [به زبان انگلیسی] 759 778 78215 10.30497/law.2026.248733.3835 FA جمیله مهدی‌یوا دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه حمد بن خلیفه، دوحه، قطر. Journal Article 2025 08 10  ‌Context & Objective: This article explores The Arabian Nights through the lens of Islamic legal culture, focusing on the intersection of law, society, and storytelling. The study investigates how the tales depict core aspects of family law, including marriage contracts, divorce (particularly khulʿ), and inheritance, and addresses how divine law (Sharīʿa) interacts with local custom (ʿurf). The primary research question examines how these narratives foreground issues of justice, moral authority, and the limitations of human courts. ‌Method & Approach: Applying a law-and-literature approach to Haddawy’s 1990 translation of the fourteenth-century Syrian manuscript, the study analyzes legal elements as culturally embedded discourses rather than direct historical evidence. ‌Findings: Analyzing tales such as “The Tale of the Three Apples,” “The Story of Prince Camaralzaman and Princess Budur,” and “The Tale of the Hunchback,” the study finds that legal themes are not peripheral, but serve as central narrative drivers. The tales reflect the historical tension between formal legal ideals and messy social realities in medieval Islamic societies, actively critiquing judicial corruption, gender inequality, and the politicization of justice. Furthermore, the narratives effectively functioned as popular legal education, transmitting ethical norms to diverse audiences. ‌Conclusion: The Arabian Nights offers a sustained meditation on the possibilities and moral imperatives of justice in an imperfect world. The study concludes that popular narratives were vital vehicles for receiving, contesting, and transmitting legal norms outside formal scholarly institutions. This broadens the evidentiary base for Islamic legal historiography and demonstrates that popular literature played a critical role in shaping legal consciousness. این نوشتار به بررسی حکایات «ألف لیله و لیله» یا همان «هزار و یک شب»، از دریچه فرهنگ حقوقی اسلام می‌پردازد و بر تقاطع خانواده، حقوق و جامعه تمرکز دارد. با بهره‌گیری از ترجمه انگلیسی حسین حداوی (1990م)، از نسخه خطی سوری متعلق به قرن چهاردهم میلادی، این پژوهش به واکاوی نحوه بازنمایی و پرسش‌گری داستان‌ها پیرامون جنبه‌های بنیادین حقوق خانواده، از جمله نکاح، طلاق (به‌ویژه خُلع)، و هکذا ارث می‌پردازد. جستار حاضر حکایات مذکور را در چارچوب کلان‌تر سنت قانون‌گذارانه (Nomothetic) اسلام، که در آن شریعت به‌مثابه یک نظام جامع اخلاقی حقوقی عمل می‌کند، قرار داده و تنش‌های میان قانون الهی و عرف محلی در جوامع اسلامی سده‌های میانه و پیشامدرن را مورد توجه قرار می‌دهد. با اتکا بر دانشوران فقه اسلامی و مطالعات ادبی، مقاله بدین امر توجه داشته است است که چگونه مضامین حقوقی در کانون بسط پیرنگ قرار داشته و توأمان به عنوان پیش‌برنده‌های روایت، و البته ابزاری برای آموزش اخلاقی عمل می‌کند. با بررسی داستان‌هایی چون «حکایت سه سیب»، «داستان شاهزاده قمرالزمان و شاهدخت بدور»، و «حکایت خیاط و گوژپشت»، نشان داده‌ایم که هزار و یک شب نه‌تنها بازتاب‌دهنده رویه‌های حقوقی تاریخی است، بلکه به نقد فساد قضایی، نابرابری جنسیتی و سیاسی‌شدن عدالت نیز پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که این حکایات به‌عنوان آموزش مردمی عمل کرده و هنجارهای حقوقی و آرمان‌های اخلاقی را به مخاطبان متنوعی انتقال داده است. النهایه، نوشتار استدلال می‌کند که هزار و یک شب جلوه‌ای از یک تأمل مستمر است بر امکانات، محدودیت‌ها، و ضرورت‌های اخلاقی عدالت در جهانی ناکامل. https://ilr.isu.ac.ir/article_78215_518f6fc78175d18f8c6e1da9e20e597c.pdf